Tư duy tương quan: Joseph Needham đọc âm dương ngũ hành và câu hỏi về khoa học phương Đông
Trả lời ngắn: tư duy tương quan là tên các nhà nghiên cứu như Joseph Needham và A. C. Graham dùng để chỉ lối nghĩ xếp sự vật vào những nhóm ứng hợp với nhau, như mùa xuân, phương Đông, màu xanh, gan, giận dữ cùng thuộc Mộc, rồi giải thích thế giới qua sự cộng hưởng giữa các nhóm. Lối nghĩ này giúp người xưa nhìn tự nhiên như một tổng thể có trật tự và để lại nhiều thành tựu quan sát. Nhưng nó cũng dễ thỏa mãn với sự ứng hợp mà ít đòi đo đạc, thí nghiệm, nên không tự dẫn tới khoa học thực nghiệm theo kiểu hiện đại. Đây vẫn là đề tài tranh luận học thuật, không có kết luận đơn giản.
Bài viết giới thiệu khái niệm, công trình của Needham, một ví dụ cụ thể là la bàn, và những cách hiểu khác nhau về quan hệ giữa lý học và khoa học.
Joseph Needham là ai
Joseph Needham là nhà hóa sinh người Anh, sau chuyển hẳn sang nghiên cứu lịch sử khoa học Trung Hoa. Ông khởi xướng bộ Science and Civilisation in China, một công trình nhiều tập kéo dài hàng chục năm với nhiều cộng sự, ghi lại thành tựu của Trung Hoa trong toán học, thiên văn, địa lý, cơ khí, hóa học, y học và nhiều lĩnh vực khác.
Công trình của Needham góp phần lớn vào việc thay đổi cái nhìn của phương Tây: văn minh Trung Hoa không chỉ có triết học và nghệ thuật, mà có cả truyền thống kỹ thuật và quan sát tự nhiên phong phú.
Tư duy tương quan là gì
Trong tư duy nhân quả kiểu cơ học, ta hỏi: lực nào đẩy vật này chuyển động. Trong tư duy tương quan, câu hỏi là: vật này thuộc nhóm nào, ứng với gì, đang ở pha nào của chu kỳ. Mọi sự vật được đặt vào mạng lưới ứng hợp: năm hành, tám quẻ, mười hai chi, và chúng "cảm ứng" với nhau như dây đàn cùng âm rung theo nhau.
Needham gọi đây là một kiểu triết học hữu cơ, coi vũ trụ như một cơ thể có trật tự tự thân, không cần một đấng sáng tạo ra luật lệ từ bên ngoài. Ông đánh giá cao quan niệm này, thậm chí cho rằng nó gần với cách nhìn của khoa học thế kỷ hai mươi về hệ thống và tổ chức.
Chỗ mạnh của lối nghĩ này
- Khuyến khích nhìn tổng thể, chú ý quan hệ và chu kỳ, như trong y lý, nông lịch.
- Thúc đẩy quan sát kiên trì và ghi chép lâu dài, như ghi chép thiên tượng của các triều đại.
- Tạo ngôn ngữ chung nối nhiều lĩnh vực, từ âm nhạc, y học tới quy hoạch đô thị.
- Coi trọng cân bằng và điều hòa, một giá trị có ích trong đời sống và quản trị.
Những điểm này giải thích vì sao lý học sống lâu và thấm sâu vào văn hóa Đông Á: nó không chỉ để đoán mà còn để sắp xếp hiểu biết về thế giới.
Chỗ yếu khi đi tìm quy luật tự nhiên
Mạng ứng hợp càng rộng, càng giải thích được mọi thứ, và càng khó bị bác bỏ. Khi một hiện tượng không khớp, người ta có thể đổi cách xếp nhóm thay vì xem lại lý thuyết. Lối nghĩ này cũng ít đòi đo lường định lượng và thí nghiệm có kiểm soát, vốn là hai trụ cột của khoa học hiện đại.
Nói vậy không có nghĩa người xưa không đo đạc. Thiên văn, lịch pháp Trung Hoa rất định lượng. Nhưng phần lý thuyết bao trùm như ngũ hành thì vẫn ở dạng phân loại, ứng hợp, chứ không thành phương trình kiểm tra được.
Ví dụ la bàn: từ phong thủy tới hàng hải
La bàn là ví dụ đẹp về quan hệ giữa lý học và kỹ thuật. Needham và nhiều nhà nghiên cứu cho rằng những dụng cụ chỉ hướng bằng từ tính sớm nhất ở Trung Hoa gắn với việc xem hướng, tức phong thủy, trước khi được dùng rộng rãi trong hàng hải. Đời Bắc Tống, Thẩm Quát trong Mộng Khê bút đàm đã mô tả kim nam châm và ghi nhận kim không chỉ đúng hướng nam mà lệch đi một chút, tức hiện tượng mà ngày nay gọi là độ từ thiên.
Câu chuyện cho thấy một hoạt động gắn với lý học đã thúc đẩy một quan sát vật lý có thật. Đồng thời, việc ghi nhận độ lệch chính là tinh thần thực nghiệm: thấy dữ liệu không khớp lý tưởng thì ghi lại, không gạt đi.
Câu hỏi Needham và các cách trả lời
Needham đặt ra câu hỏi nổi tiếng: vì sao Trung Hoa có nhiều thành tựu kỹ thuật sớm mà cách mạng khoa học hiện đại lại diễn ra ở châu Âu. Có nhiều cách trả lời: cấu trúc xã hội và khoa cử đề cao văn chương hơn kỹ thuật, bộ máy quan liêu ổn định ít cạnh tranh, sự hình thành toán học hóa tự nhiên ở châu Âu, và cả vai trò của lối tư duy tương quan.
Nhiều học giả về sau phê bình chính cách đặt câu hỏi, cho rằng nó lấy châu Âu làm chuẩn. Không có câu trả lời duy nhất, và người đọc nên cảnh giác với mọi lời giải thích quá gọn, kể cả lời "tại lý học nên lạc hậu" lẫn lời "lý học đã biết hết từ trước".
Bài học cho người đọc lý học hôm nay
Hiểu tư duy tương quan giúp đọc lý học đúng tầm: một hệ thống phân loại và cảm ứng có giá trị tư tưởng, từng nuôi dưỡng quan sát và kỹ thuật, nhưng không phải phương pháp kiểm chứng. Khi cần biết điều gì đúng về tự nhiên, ta dùng đo đạc và thí nghiệm. Khi muốn hiểu người xưa nghĩ gì và vì sao, ta đọc lý học. Hai việc bổ sung cho nhau.
Một chiếc la bàn phong thủy là vật cụ thể nối hai thế giới ấy: các vòng ghi quẻ, sao, chi là lý học, còn chiếc kim ở giữa là vật lý. Có thể xem vài mẫu ở mục la bàn và thước Lỗ Ban; khi dùng nhớ để xa loa, nam châm, đồ sắt lớn vì chúng làm kim lệch.