Thang bằng chứng: cách đọc một tuyên bố khoa học đã chứng minh về phong thủy, đá quý và Đông y
Trả lời ngắn: khi gặp câu "khoa học đã chứng minh" gắn với phong thủy, đá quý, tử vi hay Đông y, hãy hỏi nó đứng ở bậc nào trên thang bằng chứng. Thấp nhất là lời kể và giai thoại, cao hơn là nghiên cứu quan sát, cao hơn nữa là thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, và cao nhất là tổng quan hệ thống gộp nhiều thử nghiệm. Phần lớn lời quảng cáo dừng ở bậc thấp nhất nhưng mượn giọng của bậc cao nhất. Biết đọc thang này giúp tách được điều đã kiểm chứng, điều đang tranh luận và điều chỉ là chào hàng.
Các bài trước trên trang đã bàn về thử nghiệm mù cho lời đoán mệnh và về hiệu ứng Barnum. Bài này rộng hơn: một bộ công cụ để tự đọc bất kỳ tuyên bố "có cơ sở khoa học" nào liên quan tới lý học và y lý cổ.
Vì sao cần một thang bằng chứng
Con người rất giỏi tìm ra quy luật, kể cả ở chỗ không có quy luật. Một người đeo vòng đá rồi được thăng chức sẽ nhớ chuyện đó rất lâu, còn hàng trăm người đeo vòng mà không có gì xảy ra thì không ai kể. Bằng chứng khoa học được xếp bậc chính vì mỗi bậc cao hơn loại bỏ thêm một kiểu tự lừa mình.
Thang bằng chứng không phải để chê lý học. Nó chỉ trả lời một câu hỏi hẹp: một tuyên bố cụ thể về tác dụng đã được kiểm tra tới đâu. Những câu hỏi khác như giá trị văn hoá, vẻ đẹp triết lý thì không đo bằng thang này.
Các bậc của thang bằng chứng
| Bậc | Loại bằng chứng | Ví dụ trong lĩnh vực lý học | Loại bỏ được gì |
|---|---|---|---|
| 1 | Lời kể, giai thoại, lời chứng của khách | "Từ khi đặt tượng, buôn bán khấm khá" | Không loại bỏ được gì |
| 2 | Ý kiến chuyên gia, sách cổ | "Sách xưa nói hướng này tốt" | Có hệ thống hơn, nhưng vẫn chưa kiểm |
| 3 | Loạt ca, quan sát không đối chứng | Một thầy thuốc ghi lại mười người bệnh đỡ | Có số liệu, nhưng không biết nếu không chữa thì sao |
| 4 | Nghiên cứu quan sát có so sánh | So sức khoẻ người tập dưỡng sinh và người không tập | Có nhóm so sánh, nhưng hai nhóm có thể khác nhau từ đầu |
| 5 | Thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, có làm mù | Bốc thăm chia nhóm, một nhóm dùng thật, một nhóm dùng giả | Loại phần lớn yếu tố gây nhiễu và hiệu ứng kỳ vọng |
| 6 | Tổng quan hệ thống, phân tích gộp | Gom mọi thử nghiệm tốt về một câu hỏi | Giảm ảnh hưởng của một nghiên cứu may rủi |
Thang này có ngoại lệ: một thử nghiệm kém có thể tệ hơn một nghiên cứu quan sát tốt, và tổng quan gộp nhiều nghiên cứu kém thì vẫn kém. Nhưng làm quy tắc nhẩm thì rất có ích.
Năm cụm từ quảng cáo hay đánh tráo
- "Khoa học đã chứng minh" mà không dẫn tên nghiên cứu, tạp chí, năm công bố.
- "Các nhà khoa học ở một trường danh tiếng xác nhận", mượn tên trường lớn nhưng không chỉ ra ai, công trình nào.
- "Năng lượng", "tần số", "từ trường", "lượng tử" dùng như từ trang trí, không có đơn vị đo, không có thiết bị đo cụ thể.
- "Đã được cấp bằng sáng chế". Bằng sáng chế bảo hộ một giải pháp kỹ thuật mới, không xác nhận sản phẩm có tác dụng như quảng cáo.
- "Đạt chứng nhận" về chất lượng, an toàn hay nguồn gốc, nhưng được trình bày như chứng nhận về công dụng.
Ví dụ đẹp nhất: thanh hao hoa vàng và artemisinin
Năm 2015, bà Đồ U U được trao một phần giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học vì phát hiện artemisinin, hoạt chất chống sốt rét. Bà và nhóm nghiên cứu đã rà rất nhiều bài thuốc cổ, và một gợi ý quan trọng đến từ sách Trửu hậu bị cấp phương của Cát Hồng đời Tấn, trong đó tả cách ngâm cây thanh hao vào nước rồi vắt lấy nước uống chữa sốt. Chi tiết "không sắc nóng" gợi ý cho nhóm chiết xuất ở nhiệt độ thấp, và từ đó mới tách được hoạt chất có tác dụng.
Câu chuyện này hay được kể như "khoa học chứng minh Đông y đúng". Đọc kỹ thì bài học khác: một gợi ý trong sách cổ được đưa qua trọn thang bằng chứng, tách ra một chất cụ thể, đo liều, thử nghiệm trên người, rồi mới thành thuốc. Nó không chứng minh học thuyết ngũ hành hay âm dương; nó cho thấy sách cổ có thể là kho gợi ý quý, nếu có ai chịu kiểm từng gợi ý một. Cũng vì vậy, tự hái thanh hao về uống thay cho thuốc sốt rét được bác sĩ chỉ định là việc nguy hiểm.
Ví dụ đang tranh luận: châm cứu và kim giả
Châm cứu khó thử nghiệm vì người bệnh biết mình bị châm. Các nhà nghiên cứu nghĩ ra kim giả: kim co rút không đâm qua da, hoặc châm ở điểm không phải huyệt. Nhiều thử nghiệm cho thấy ở một số chứng đau, nhóm châm thật và nhóm châm giả cải thiện gần như nhau, và cả hai đều hơn nhóm không châm. Giới nghiên cứu diễn giải khác nhau: có người cho rằng tác dụng chủ yếu đến từ kỳ vọng và sự chăm sóc, có người cho rằng kim giả cũng tác động thật nên không phải "giả" hoàn toàn.
Đây là trạng thái "đang tranh luận", và nói đúng như vậy là trung thực. Người bệnh không cần tự phân xử; điều cần là khám đúng chẩn đoán, và nếu dùng châm cứu thì đến cơ sở được cấp phép, báo cho bác sĩ đang điều trị.
Ví dụ ở bậc thấp: đá "phát năng lượng"
Lời quảng cáo kiểu "thạch anh phát năng lượng giúp ngủ ngon, cân bằng cảm xúc" thường chỉ có lời chứng của khách. Câu hỏi đáng đặt: năng lượng đó là gì, đo bằng máy gì, đơn vị gì. Nếu người bán không trả lời được thì tuyên bố đang ở bậc một. Muốn lên bậc năm, phải có thử nghiệm mà người đeo không biết mình đeo đá thật hay đá giả cùng hình dáng. Thiết kế loại phép thử này đã có trong bài về thử nghiệm mù.
Điều này không có nghĩa đeo đá là vô nghĩa. Một viên đá đẹp có thể là kỷ niệm, là nhắc nhở, là món đồ mình thích. Chỉ cần mua nó vì những lý do đó, không phải vì lời hứa chữa mất ngủ.
Hai cái bẫy khiến mọi thứ "có vẻ có tác dụng"
Hồi quy về trung bình
Người ta thường đi giải hạn, mua vật phẩm, tìm thầy vào lúc mọi thứ tệ nhất. Mà khi đang ở đáy, theo lẽ thường, mọi việc dễ đi lên trở lại dù có làm gì hay không. Sự đi lên ấy được ghi công cho lễ giải hay vật phẩm. Hiện tượng thống kê này gọi là hồi quy về trung bình, và nó tạo ra vô số lời chứng thật lòng nhưng sai nguyên nhân.
Tương quan không phải nhân quả
Giả sử một khảo sát thấy người treo tranh phong thủy trong văn phòng có thu nhập cao hơn. Rất có thể người có thu nhập cao mới có văn phòng riêng để treo tranh, chứ không phải tranh làm tăng thu nhập. Yếu tố thứ ba, ở đây là điều kiện kinh tế, gọi là yếu tố gây nhiễu. Thử nghiệm ngẫu nhiên tồn tại chính là để cắt đứt loại nhiễu này.
Sáu bước tự đọc một tuyên bố "có nghiên cứu"
- Tìm nguồn gốc: tên nghiên cứu, tác giả, tạp chí. Không có thì dừng ở bậc một.
- Kiểm tạp chí: có bình duyệt không, có phải loại tạp chí nhận đăng gần như mọi bài nếu trả phí không.
- Xem thiết kế: có nhóm đối chứng không, có chia ngẫu nhiên không, có làm mù không.
- Xem cỡ mẫu và mức chênh: mười người hay một nghìn người; chênh lệch có đáng kể trong đời sống không.
- Xem ai tài trợ: nghiên cứu do chính người bán sản phẩm tài trợ cần được đọc thận trọng hơn.
- Tìm nghiên cứu lặp lại: một kết quả đẹp chưa được ai lặp lại thì chưa nên tin hẳn.
Chỗ thang bằng chứng không phải câu hỏi đúng
Có những phần của lý học không phải là tuyên bố về tác dụng. Âm dương, ngũ hành như một khung tư duy về quá trình, như bài ngũ hành là năm pha chuyển hoá đã trình bày; nghi lễ cúng giỗ để tưởng nhớ; việc chọn một ngày đẹp cho gia đình yên lòng. Những thứ này thuộc về triết học, văn hoá, tín ngưỡng, và không cần một thử nghiệm ngẫu nhiên để có giá trị. Thang bằng chứng chỉ trở thành câu hỏi bắt buộc khi có ai đó nói một thứ "chữa được bệnh", "tăng được thu nhập", "giải được hạn", nhất là khi họ thu tiền cho lời nói ấy.
Những sai lầm thường gặp
- Coi một nghiên cứu duy nhất là "khoa học đã kết luận".
- Coi "chưa được chứng minh" là "đã bị bác bỏ", hoặc ngược lại.
- Dùng thành công của artemisinin để quảng cáo cho mọi bài thuốc cổ.
- Tin lời chứng của người quen hơn mọi số liệu, vì người quen thì "không lừa mình". Họ không lừa, nhưng họ có thể nhầm nguyên nhân.
- Bỏ thuốc đang điều trị để thử một phương pháp "có nghiên cứu" đọc trên mạng.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Mọi tuyên bố liên quan tới sức khoẻ cần được bác sĩ hoặc dược sĩ thẩm định trước khi làm theo, nhất là với người đang mang thai, trẻ em, người cao tuổi và người có bệnh mạn tính. Thực phẩm chức năng hay sản phẩm quảng cáo công dụng chữa bệnh có thể tra thông tin công bố tại cơ quan quản lý y tế. Với tuyên bố về tài chính kiểu "vật phẩm giúp tăng doanh thu", cách đúng là tự lập kế hoạch kinh doanh và hỏi người làm tài chính, như bài những sai lầm khi tự chữa bệnh theo ngũ hành đã nhắc ở lĩnh vực sức khoẻ.
Nếu vẫn muốn sở hữu một viên đá đẹp vì thích màu, thích vân, có thể xem mục đá phong thủy của Vật Phẩm Phong Thủy, và nên hỏi rõ nguồn gốc, độ bền, cách giữ gìn, thay vì hỏi đá chữa được bệnh gì.