Tự chữa bệnh theo ngũ hành: những sai lầm thường gặp và cách tiếp cận Đông y an toàn
Trả lời ngắn: tự chữa bệnh dựa vào hiểu biết âm dương ngũ hành đọc trên mạng là cách dễ gây hại, vì khung lý luận ấy cần người được đào tạo áp dụng trên người bệnh cụ thể, và nhiều vị thuốc có tác dụng phụ thật. Sai lầm thường gặp là tự chẩn đoán theo bảng ngũ hành, dùng thuốc không rõ nguồn, bỏ thuốc bác sĩ kê. Cách an toàn là khám ở cơ sở có giấy phép, báo cho mọi bác sĩ biết mình dùng gì, và cảnh giác với chiêu bán hàng đội lốt lý học.
Một lưu ý dùng chung cho cả bài: những gì trình bày ở đây là khung tư duy của y lý cổ truyền, đọc như một di sản tư tưởng. Chẩn đoán và chữa bệnh phải theo bác sĩ hoặc thầy thuốc y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề.
Sai lầm thứ nhất: tự chẩn đoán bằng bảng ngũ hành
Nhiều người đọc bảng ngũ hành thấy Can ứng với giận dữ, mắt, vị chua rồi suy ra mình "can hỏa vượng" vì hay cáu và mỏi mắt. Kiểu suy luận này bỏ qua toàn bộ quy trình tứ chẩn, bát cương mà chính y lý cổ truyền đòi hỏi. Mỏi mắt có thể do dùng màn hình nhiều, hay cáu có thể do thiếu ngủ, còn những triệu chứng giống nhau có thể che một bệnh cần khám thật.
Bảng ngũ hành là bảng phân loại để ghi nhớ, không phải sơ đồ chẩn đoán dùng tại nhà.
Sai lầm thứ hai: tin "thuốc nam thì lành"
Câu "thuốc nam không có tác dụng phụ" là một niềm tin sai. Thảo dược chứa hoạt chất, mà đã có hoạt chất thì có thể có tác dụng phụ, có độc tính khi dùng sai liều, sai cách chế biến, hoặc tương tác với thuốc tây. Đã có những ca ngộ độc, tổn thương gan thận liên quan tới thuốc không rõ nguồn gốc hoặc dùng sai cách.
Vì vậy, bài viết này không gợi ý bất kỳ bài thuốc nào. Việc kê đơn là trách nhiệm của thầy thuốc có chứng chỉ, sau khi khám trực tiếp.
Sai lầm thứ ba: bỏ thuốc bác sĩ kê
Người bệnh mạn tính như tăng huyết áp, tiểu đường, đôi khi nghe lời quảng cáo mà bỏ thuốc đang dùng để chuyển hẳn sang sản phẩm "cân bằng âm dương". Việc tự ý ngưng thuốc có thể gây biến chứng nặng. Nếu muốn kết hợp y học cổ truyền, hãy bàn với bác sĩ đang điều trị, đừng tự quyết.
Nhiều bệnh viện ở Việt Nam có khoa y học cổ truyền làm việc cùng các khoa khác. Đó là cách kết hợp có kiểm soát.
Những chiêu bán hàng đội lốt lý học
- Gieo nỗi lo: "mệnh Thủy năm nay thận yếu, phải bổ ngay", rồi bán sản phẩm.
- Càng đắt càng tốt: gói điều trị giá cao được giới thiệu là "bài thuốc gia truyền bí mật".
- Giục quyết nhanh: "chỉ còn vài liệu trình", "khuyến mãi hôm nay".
- Giấu thông tin: thuốc không nhãn, không ghi thành phần, dặn "đừng nói với bác sĩ tây".
- Hứa khỏi hẳn: cam kết chữa dứt điểm bệnh mạn tính hay ung thư.
Chỉ một dấu hiệu trong số này cũng đủ để dừng lại. Lời dặn giấu bác sĩ là dấu hiệu nguy hiểm nhất, vì nó cắt người bệnh khỏi sự giám sát an toàn.
Mệnh ngũ hành không phải hồ sơ sức khỏe
Một nhầm lẫn khá phổ biến là lấy mệnh ngũ hành theo năm sinh, như mệnh Kim, mệnh Hỏa, để đoán mình yếu tạng nào và nên bồi bổ gì. Mệnh năm sinh trong phong thủy, tử vi là một hệ quy ước hoàn toàn khác với y lý tạng phủ. Hai người sinh cùng năm có thể có tình trạng sức khỏe trái ngược nhau.
Ai đó dựa vào năm sinh để kê thuốc cho bạn là đang trộn hai hệ thống một cách vô căn cứ.
Cách tiếp cận y học cổ truyền an toàn
- Khám ở cơ sở có giấy phép hoạt động, thầy thuốc có chứng chỉ hành nghề.
- Hỏi rõ tên, thành phần, liều dùng, thời gian dùng của thuốc được kê.
- Báo cho cả bác sĩ tây y và thầy thuốc đông y biết mọi thứ mình đang dùng.
- Ngưng dùng và đi khám ngay khi có dấu hiệu bất thường như vàng da, phát ban, mệt lả.
- Đặc biệt thận trọng với phụ nữ mang thai, trẻ em, người cao tuổi và người có bệnh gan thận.
- Cất thuốc, kể cả thuốc sắc và viên hoàn, xa tầm tay trẻ nhỏ.
Khi nào phải đi khám ngay
Có những dấu hiệu không nên chờ, cũng không nên tự xử lý bằng bất kỳ phương pháp nào ở nhà: đau ngực, khó thở, yếu liệt nửa người, nói khó, sốt cao không hạ, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, vàng da vàng mắt, trẻ nhỏ li bì. Gặp những dấu hiệu này, hãy đến cơ sở cấp cứu gần nhất.
Đây là lúc mọi khung lý thuyết phải nhường chỗ cho y tế khẩn cấp. Một người hiểu lý học thật sự cũng sẽ khuyên như vậy.
Giữ lý học đúng vai trò
Âm dương ngũ hành có thể giúp ta hiểu một nền y học cổ, sống điều độ hơn, chú ý tới mùa màng và cảm xúc. Đó là giá trị thật. Nhưng khi đã có bệnh, quyết định điều trị thuộc về người có chuyên môn, dựa trên khám và xét nghiệm. Giữ được ranh giới này là cách tôn trọng cả di sản lẫn sức khỏe của chính mình.
Nếu bạn yêu thích lý học và muốn trang trí góc đọc sách bằng một món nhỏ mang ý nghĩa an lành, có thể xem mục vật phẩm may mắn; những món ấy để làm đẹp và nhắc nhở tinh thần, không có tác dụng chữa bệnh.