Thể chất con người trong y lý cổ: năm loại âm dương, hai mươi lăm loại ngũ hành và chín thể chất hiện đại
Trả lời ngắn: y lý cổ truyền có nhiều cách xếp loại con người theo "thể chất". Nội Kinh có hai cách nổi tiếng: chia năm loại theo âm dương trong thiên Thông thiên, và chia hai mươi lăm loại theo ngũ hành trong thiên Âm dương nhị thập ngũ nhân của Linh Khu. Thời hiện đại, giới y học cổ truyền Trung Quốc phổ biến cách chia chín thể chất. Các cách chia này là ngôn ngữ mô tả xu hướng cơ địa, giúp thầy thuốc cá thể hoá việc chữa, không phải một chẩn đoán; các bài trắc nghiệm thể chất trên mạng không thay được việc thăm khám.
Lưu ý dùng chung cho cả bài: mọi biểu hiện cơ thể được nhắc dưới đây cũng có thể là dấu hiệu của bệnh lý cần bác sĩ chẩn đoán. Bài trình bày khung tư duy để hiểu di sản, không gợi ý bài thuốc, món ăn hay sản phẩm để tự điều chỉnh thể chất.
Vì sao y lý cổ cần xếp loại con người
Một nguyên tắc lớn của y lý cổ truyền là "tam nhân chế nghi": tuỳ thời, tuỳ đất, tuỳ người mà định cách chữa. Cùng một chứng cảm lạnh, người già yếu và thanh niên khoẻ mạnh được xử lý khác nhau; cùng một bệnh, người ở vùng núi lạnh và người ở đồng bằng nóng ẩm cũng khác. Đi kèm là câu "đồng bệnh dị trị, dị bệnh đồng trị": cùng bệnh có thể chữa khác, khác bệnh có thể chữa giống, tuỳ cơ địa người bệnh.
Muốn "tuỳ người" thì phải có ngôn ngữ để nói người này khác người kia ở đâu. Các cách xếp loại thể chất chính là ngôn ngữ đó. Hiểu như vậy sẽ thấy thể chất là công cụ của thầy thuốc khi khám, không phải nhãn dán để người bình thường tự gắn cho mình.
Năm loại người theo âm dương trong thiên Thông thiên
Thiên Thông thiên của Linh Khu chia người làm năm loại: người thái âm, người thiếu âm, người thái dương, người thiếu dương, và người âm dương hoà bình. Bốn loại đầu lệch về một phía, loại thứ năm được coi là cân bằng, là hình mẫu lý tưởng.
Điều đáng chú ý là văn bản mô tả không chỉ thân thể mà cả tính khí và đạo đức: loại này hay tham, hay giấu, loại kia hay khoe, hay nóng nảy, còn người âm dương hoà bình thì điềm tĩnh, khiêm nhường, thuận theo thời. Nói cách khác, đây là một bản phác về nhân cách gắn với cơ địa. Người đọc hôm nay nên thấy hai mặt: một mặt là quan sát rằng tính khí và thể trạng có liên hệ, mặt khác là những nhận xét đạo đức nặng nề mà ngày nay khó chấp nhận nếu đem áp vào một người cụ thể.
Hai mươi lăm loại người theo ngũ hành
Thiên Âm dương nhị thập ngũ nhân đi xa hơn: chia người theo năm hành Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy, rồi mỗi hành tách thành năm loại nhỏ phối với ngũ âm, thành hai mươi lăm loại. Mỗi hành có mô tả về sắc da, dáng đầu mặt, vai lưng, tay chân, tính tình, và mùa nào trong năm thì người đó dễ chịu hay khó chịu.
Ví dụ, người hình Mộc được tả với sắc xanh, đầu nhỏ, mặt dài, vai lưng lớn, thân thẳng, tay chân nhỏ, có tài nhưng hay lao tâm, nhiều lo lắng. Người hình Thổ được tả với sắc vàng, mặt tròn, đầu lớn, vai lưng đầy đặn, bụng lớn, tính an hoà, thích giúp người. Đọc tới đây sẽ thấy rất giống sách tướng: thiên này chính là một chỗ giao giữa y lý và nhân tướng học. Những cảnh báo trong bài nhân tướng và định kiến ngoại hình vì thế cũng áp dụng ở đây: không suy tính cách hay bệnh tật của một người cụ thể từ dáng mặt.
Chín thể chất: cách phân loại hiện đại
Thời gần đây, giới y học cổ truyền Trung Quốc, tiêu biểu là nhóm nghiên cứu của giáo sư Vương Kỳ, hệ thống hoá thành chín loại thể chất và được một hội chuyên ngành đưa thành tiêu chuẩn phân loại. Cách này được dùng khá rộng trong nghiên cứu và trong các phòng khám, và cũng chính là nguồn của nhiều bài trắc nghiệm trên mạng.
| Thể chất | Xu hướng được mô tả | Biểu hiện tương tự có thể gặp trong bệnh lý cần loại trừ |
|---|---|---|
| Bình hoà | Cân đối, ngủ ngon, ít ốm vặt | (Không áp dụng) |
| Khí hư | Dễ mệt, hụt hơi, dễ ra mồ hôi | Thiếu máu, bệnh tim phổi, rối loạn tuyến giáp |
| Dương hư | Sợ lạnh, tay chân lạnh | Suy giáp, rối loạn tuần hoàn |
| Âm hư | Nóng lòng bàn tay chân, khô miệng | Cường giáp, tiểu đường, tác dụng phụ thuốc |
| Đàm thấp | Người nặng nề, bụng mềm, hay buồn ngủ | Rối loạn chuyển hoá, ngưng thở khi ngủ |
| Thấp nhiệt | Da mặt bóng dầu, dễ nổi mụn, miệng đắng | Bệnh da liễu, bệnh gan mật, tiêu hoá |
| Huyết ứ | Sắc da sạm, dễ bầm tím | Rối loạn đông máu, bệnh gan, tác dụng phụ thuốc |
| Khí uất | Hay buồn bực, lo âu, thở dài | Trầm cảm, rối loạn lo âu |
| Đặc bẩm | Cơ địa dị ứng, dễ mẫn cảm | Dị ứng, hen, bệnh miễn dịch |
Cột thứ ba là lý do quan trọng nhất để không tự dán nhãn. Mỗi "xu hướng" đều chồng lấn với những bệnh lý mà y học hiện đại xét nghiệm được và chữa được. Gọi một người sợ lạnh là "dương hư" rồi dừng ở đó có thể bỏ sót một bệnh tuyến giáp.
So sánh ba cách phân loại
| Tiêu chí | Thông thiên (năm loại) | Nhị thập ngũ nhân (25 loại) | Chín thể chất hiện đại |
|---|---|---|---|
| Khung | Âm dương | Ngũ hành và ngũ âm | Khí, huyết, âm dương, đàm thấp |
| Dựa vào | Tính khí và thể trạng | Hình dáng, sắc da, tính tình | Bảng hỏi triệu chứng và khám |
| Mục đích gốc | Chọn cách châm, cách điều trị | Hiểu người hợp mùa nào, dễ bệnh gì | Phòng bệnh, cá thể hoá điều trị, nghiên cứu |
| Rủi ro khi đọc sai | Phán xét đạo đức | Định kiến ngoại hình | Tự chẩn đoán, mua sản phẩm theo nhãn |
Thể chất không phải "mệnh ngũ hành"
Một nhầm lẫn rất hay gặp là đánh đồng thể chất với mệnh nạp âm theo năm sinh: tuổi Giáp Tý mệnh Kim, tuổi Bính Dần mệnh Hỏa, rồi suy ra "mệnh Hỏa thì thể chất nóng, nên ăn đồ mát". Hai thứ này thuộc hai hệ khác hẳn. Mệnh nạp âm là quy ước của lý số, gán cho cả một năm sinh, ai sinh năm đó cũng giống nhau. Thể chất trong y lý là đánh giá trên từng người cụ thể qua thăm khám. Bài những sai lầm khi tự chữa bệnh theo ngũ hành đã nói rõ: mệnh ngũ hành không phải hồ sơ sức khoẻ.
Trắc nghiệm thể chất trên mạng: đọc thế nào
Các bài test kiểu "trả lời ba mươi câu, biết ngay bạn thuộc thể chất nào" có mấy vấn đề:
- Tự đánh giá: câu như "bạn có hay mệt không" thì ai cũng gật, nhất là lúc đang bận.
- Hiệu ứng Barnum: lời mô tả chung chung nghe rất đúng với mình, như đã phân tích ở bài hiệu ứng Barnum.
- Kết quả dẫn thẳng tới giỏ hàng: trang test xong là trang "combo dành riêng cho thể chất của bạn".
- Thiếu phần loại trừ bệnh: không bài test nào hỏi bạn đã xét nghiệm tuyến giáp hay công thức máu chưa.
Bảng hỏi chín thể chất trong nghiên cứu được dùng kèm thăm khám và có người đọc kết quả. Tách nó ra thành một bài test bán hàng là đổi bản chất của nó.
Một tình huống cụ thể
Anh T., ba mươi lăm tuổi, làm văn phòng, dạo này hay mệt, tay chân lạnh, tăng cân dù ăn không nhiều. Anh làm một bài test thể chất trên mạng, được kết luận "dương hư kèm đàm thấp", kèm lời khuyên mua bộ sản phẩm "ôn dương trừ thấp". Dùng hai tháng, không đỡ.
Cách làm đúng ngay từ đầu: liệt kê các biểu hiện, thời gian bắt đầu, thay đổi cân nặng, rồi đi khám nội tổng quát. Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm máu, chức năng tuyến giáp và các xét nghiệm khác tuỳ tình huống. Mệt mỏi, sợ lạnh, tăng cân là cụm biểu hiện mà một bệnh tuyến giáp cũng có thể gây ra; chỉ bác sĩ mới xác định được. Nếu sau khi đã loại trừ bệnh lý, anh muốn khám thêm y học cổ truyền, thầy thuốc có chứng chỉ sẽ dùng khái niệm thể chất như một phần trong bức tranh chung, phối hợp với kết quả xét nghiệm đã có.
Năm bước dùng khái niệm thể chất cho có ích
- Dùng như từ vựng: biết các khái niệm để hiểu lời thầy thuốc nói, không để tự kết luận.
- Ghi chép biểu hiện thật: giấc ngủ, ăn uống, cảm giác nóng lạnh, tâm trạng, theo vài tuần.
- Khám để loại trừ bệnh trước: nhất là khi biểu hiện mới xuất hiện hoặc nặng dần.
- Nếu khám y học cổ truyền: chọn cơ sở được cấp phép, nói rõ thuốc đang dùng để tránh tương tác.
- Không mua theo nhãn: không tự mua thuốc, thực phẩm chức năng hay "bộ điều thể" chỉ vì một kết quả test.
Sai lầm thường gặp
- Coi thể chất là cố định suốt đời. Ngay trong y lý, thể chất được coi là thay đổi theo tuổi, nếp sống, bệnh tật.
- Gán thể chất cho trẻ nhỏ rồi tự điều chỉnh ăn uống của trẻ theo đó. Dinh dưỡng trẻ em cần bác sĩ nhi khoa tư vấn.
- Dùng thể chất để giải thích mọi chuyện, từ tính nóng nảy tới chuyện học hành, như một thứ số mệnh mới.
- Phán xét người khác theo hình dáng, theo kiểu "người hình Thổ thì chậm chạp".
- Bỏ thuốc bác sĩ kê để "điều thể chất" tận gốc.
Khi nào cần đi khám ngay
Một số biểu hiện không nên chờ để "điều thể chất": sụt cân không rõ lý do, mệt kéo dài tăng dần, khó thở, đau ngực, ngất, chảy máu bất thường hay dễ bầm tím không rõ nguyên nhân, buồn chán kéo dài đến mức mất hứng thú với mọi thứ hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân. Những trường hợp đó cần bác sĩ, và với vấn đề tâm lý cần thêm bác sĩ tâm thần hay chuyên gia tâm lý.
Giá trị di sản của ý niệm thể chất
Bỏ đi lớp bán hàng, ý niệm thể chất là một trực giác quý của y lý cổ: con người không giống nhau, cùng một cách chữa không hợp với tất cả. Y học hiện đại đi tới ý tưởng tương tự bằng con đường khác, qua di truyền học, dược lý học và nghiên cứu theo nhóm người. Hai con đường gặp nhau ở mục tiêu, khác nhau ở phương pháp và cách kiểm chứng. Đọc thiên Thông thiên hay thiên nhị thập ngũ nhân hôm nay là đọc một nỗ lực rất sớm để nhìn con người như một cá thể, cùng những định kiến của thời đại đã viết ra nó.
Ai muốn đọc nguyên văn các thiên này qua bản dịch có chú giải có thể tìm trong mục sách của Vật Phẩm Phong Thủy, và nên đọc kèm một sách khảo cứu hiện đại để thấy được bối cảnh của văn bản.