Nhân tướng và định kiến ngoại hình: tâm lý học nói gì về việc đoán người qua khuôn mặt
Trả lời ngắn: con người hình thành ấn tượng về người lạ chỉ trong khoảng một phần mười giây nhìn mặt, nhưng các nghiên cứu tâm lý cho thấy ấn tượng nhanh ấy thường thống nhất giữa người xem chứ không chính xác về người được xem. Hiệu ứng hào quang khiến ta gán phẩm chất tốt cho người ưa nhìn. Lịch sử từng có những "khoa học" đoán tội phạm qua khuôn mặt, nay đã bị bác bỏ. Nhân tướng học khi dùng để đánh giá người thật dễ biến định kiến thành quyết định.
Bài này đặt nhân tướng học bên cạnh những gì tâm lý học và lịch sử đã biết, để đọc sách tướng như di sản mà không mang định kiến của nó vào đời sống.
Ấn tượng đầu tiên đến rất nhanh
Nghiên cứu của Janine Willis và Alexander Todorov công bố giữa thập niên 2000 cho thấy người tham gia chỉ cần nhìn một khuôn mặt khoảng một phần mười giây đã đưa ra đánh giá về mức đáng tin, dễ mến, năng lực; và các đánh giá này khá giống với khi được nhìn lâu hơn. Nghĩa là não người có xu hướng "xem tướng" một cách tự động.
Điều quan trọng là phân biệt nhất quán với chính xác. Nhiều người đồng ý với nhau rằng một khuôn mặt "trông đáng tin" không chứng minh người đó đáng tin. Các nghiên cứu tiếp theo của nhóm Todorov và những người khác nhìn chung cho thấy mối liên hệ giữa ấn tượng khuôn mặt và hành vi thật là yếu hoặc không ổn định.
Hiệu ứng hào quang
Từ đầu thế kỷ trước, nhà tâm lý Edward Thorndike đã mô tả hiệu ứng hào quang: khi đánh giá một người tốt ở một mặt, ta có xu hướng đánh giá tốt cả các mặt khác. Người ưa nhìn dễ được cho là thông minh, tử tế, có năng lực hơn. Đây chính là cơ chế giúp những câu như "mặt mũi sáng sủa thế này chắc học giỏi" nghe có vẻ đúng.
Hiệu ứng hào quang có hậu quả thật trong phỏng vấn tuyển dụng, chấm điểm, xét xử. Nhiều tổ chức áp dụng phỏng vấn có cấu trúc, ẩn ảnh trong hồ sơ, chấm bài không ghi tên để giảm tác động này.
Bài học từ Lombroso
Cuối thế kỷ mười chín, bác sĩ người Ý Cesare Lombroso đề xuất rằng tội phạm có thể nhận ra qua đặc điểm cơ thể và khuôn mặt, như hàm to, trán thấp, tai lớn. Thuyết này từng có ảnh hưởng rộng, rồi bị chính giới khoa học bác bỏ vì phương pháp sai và kết luận mang định kiến chủng tộc, giai cấp.
Câu chuyện này là lời cảnh báo cho mọi hệ thống đoán phẩm chất qua ngoại hình: khi được khoác áo "khoa học" hay "kinh điển", định kiến có thể đi vào quyết định của toà án, trường học, cơ quan tuyển dụng. Gần đây, một số nghiên cứu dùng trí tuệ nhân tạo đoán tính cách hay khuynh hướng qua ảnh mặt cũng bị giới nghiên cứu phê phán mạnh vì lặp lại đúng lỗi này.
Định kiến trong chính sách tướng
Đọc sách tướng cổ, có thể thấy ba loại định kiến:
- Định kiến giới: sách có mục riêng xem tướng phụ nữ với nhiều điều "khắc chồng", "sát phu" dựa trên gò má, giọng nói, ánh mắt. Những câu này đã gây tổn thương thật cho nhiều phụ nữ khi bị dùng để từ chối hôn nhân hoặc đổ lỗi.
- Định kiến ngoại hình: mắt nhỏ, mũi thấp, răng không đều bị gán tính xấu. Đây là những đặc điểm di truyền, không liên quan đến phẩm chất.
- Định kiến nhóm người: các chuẩn "quý tướng" được xây dựa trên khuôn mặt của nhóm người viết sách; người thuộc dân tộc khác có đặc điểm khác dễ bị xem là "tướng xấu".
Nhận diện những định kiến này không làm giảm giá trị văn hoá của sách tướng; nó giúp ta đọc sách như một tư liệu về xã hội đã sản sinh ra nó.
Những tình huống cần tránh
| Tình huống | Vì sao có hại | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Tuyển dụng theo tướng mặt | Phân biệt đối xử, bỏ lỡ người giỏi | Đánh giá theo kỹ năng, bài kiểm tra, phỏng vấn có cấu trúc |
| Cấm con cưới vì "tướng khắc" | Gây tổn thương, chia rẽ | Tìm hiểu tính cách, giá trị sống qua thời gian |
| Nhận xét tướng con trẻ | Trẻ dễ tin và mang theo lâu | Khen nỗ lực, hành vi cụ thể |
| Đoán người lạ đáng tin qua mặt | Kẻ lừa đảo thường trông rất dễ mến | Kiểm tra thông tin, giấy tờ, lịch sử giao dịch |
Phẫu thuật thẩm mỹ "đổi tướng"
Có những dịch vụ quảng cáo nâng mũi, độn cằm, làm ấn đường "để đổi vận". Đây là phẫu thuật thật với rủi ro thật. Quyết định thẩm mỹ nên dựa trên mong muốn của bản thân và tư vấn của bác sĩ chuyên khoa có giấy phép, không dựa trên lời thầy tướng hay lời hứa "đổi vận", vốn không có cơ sở.
Giữ phần quan sát, bỏ phần phán xét
Nhân tướng học có một phần đáng giữ: thói quen quan sát người kỹ, chú ý cử chỉ, giọng nói, cách ứng xử. Phần nên bỏ là việc nhảy từ quan sát sang kết luận về phẩm chất và số phận. Một cách làm đơn giản: khi thấy mình đang nghĩ "người này trông có vẻ...", hãy tự hỏi mình có bằng chứng hành vi nào chưa.
Ai muốn đọc sách tướng như tư liệu văn hoá có thể tìm tại kệ sách lý học của Vật Phẩm Phong Thủy, và nên đọc kèm những sách tâm lý học phổ thông về định kiến để có góc nhìn cân bằng.