Xem tướng Đông và Tây: Physiognomonica, Lavater, tướng sọ học, Mizuno Nanboku và bài học chung
Trả lời ngắn: xem tướng không phải nét riêng của phương Đông. Hy Lạp cổ có tác phẩm Physiognomonica, châu Âu thế kỷ XVIII có Lavater, thế kỷ XIX có tướng sọ học của Gall và những thử nghiệm ảnh ghép của Galton; Nhật Bản thời Edo có Mizuno Nanboku với chủ trương "ăn uống tiết độ thì đổi được vận". Các truyền thống này độc lập với nhau mà lại giống nhau ở chỗ: đều tin ngoại hình phản ánh tính cách, và đều gặp cùng một giới hạn khi bị đem ra kiểm chứng. Chỗ khác nhau đáng giá nhất là thái độ: có truyền thống dùng tướng để phân loại người, có truyền thống dùng tướng để khuyên người tự sửa mình.
Bài này so sánh các truyền thống xem tướng lớn, chỉ ra điểm chung, điểm khác, và rút ra cách đọc nhân tướng học phương Đông như một di sản tư tưởng. Các mốc thời gian được nêu ở mức thế kỷ; tên tác phẩm và nhân vật là những tên quen thuộc trong sách lịch sử khoa học.
Vì sao cần nhìn sang các nền văn hoá khác
Người học nhân tướng phương Đông thường chỉ đọc sách tướng Trung Hoa, như các bộ đã giới thiệu trong bài nhân tướng học qua sách cổ. Khi chỉ nhìn một truyền thống, dễ nghĩ những quy tắc trong đó là phát hiện riêng có, thậm chí là "bí truyền". Nhìn sang nơi khác sẽ thấy: con người ở mọi nền văn hoá đều có xu hướng đoán người qua mặt, và đều tạo ra hệ thống để hợp thức hoá xu hướng đó.
So sánh giúp tách ba thứ: phần là bản năng chung của loài người (đọc nét mặt, ấn tượng đầu), phần là quy ước văn hoá riêng (mũi thế này là tài lộc, trán thế kia là trí tuệ), và phần là khung đạo đức đi kèm (phân loại người, hay khuyên người tu dưỡng).
Hy Lạp cổ: Physiognomonica
Tác phẩm Physiognomonica từng được gán cho Aristotle, nay giới nghiên cứu cho là của người thuộc trường phái của ông hoặc đời sau. Sách đưa ra ba cách suy luận: so người với loài vật (người có nét giống sư tử thì dũng mãnh), so với các dân tộc (một kiểu suy luận nay bị coi là định kiến chủng tộc), và đọc biểu cảm thường trực trên mặt.
Cách so người với con vật có điểm giống sách tướng phương Đông, nơi cũng có các loại "tướng hổ", "tướng hạc", "tướng hầu". Đây là một phản xạ tư duy chung: dùng hình ảnh con vật quen thuộc để gói gọn một kiểu tính cách.
Châu Âu thế kỷ XVIII: Lavater
Johann Kaspar Lavater, một mục sư người Thuỵ Sĩ, cho xuất bản bộ sách về nhân tướng học rất được ưa chuộng, kèm nhiều tranh khắc chân dung. Lavater tin rằng khuôn mặt là tấm gương của linh hồn, và việc đọc mặt là một cách hiểu công trình của Thượng đế.
Sách của ông có ảnh hưởng lớn trong giới thượng lưu châu Âu: người ta dùng nó để đánh giá người hầu, người cầu hôn, đối tác. Cũng chính thời đó, nhà vật lý Lichtenberg viết bài châm biếm nhân tướng học, cho rằng phán xét người qua mặt là bất công và không có cơ sở. Cuộc tranh luận giữa Lavater và người phê phán ông rất giống cuộc tranh luận giữa sách tướng và thiên Phi Tướng của Tuân Tử bên phương Đông.
Thế kỷ XIX: tướng sọ học và ảnh ghép
Franz Joseph Gall, một thầy thuốc, đề ra thuyết cho rằng não gồm nhiều "cơ quan" ứng với các năng lực tinh thần, và hình dạng hộp sọ phản ánh độ phát triển của từng cơ quan. Từ đó sinh ra phong trào sờ u sọ để đoán tính cách, gọi là tướng sọ học. Ý tưởng các vùng não có chức năng khác nhau sau này được khoa học thần kinh xác nhận ở mức tổng quát; nhưng việc đoán tính cách bằng u sọ thì bị bác bỏ hoàn toàn.
Francis Galton, một nhà khoa học người Anh, thử chụp chồng nhiều ảnh chân dung lên nhau để tìm "khuôn mặt điển hình" của các nhóm người, kể cả người phạm tội. Kết quả ngược với mong đợi: ảnh ghép nào cũng ra một khuôn mặt cân đối, dễ nhìn hơn từng ảnh riêng, và không lộ ra "nét tội phạm" nào. Cùng giai đoạn, thuyết "tội phạm bẩm sinh" của Lombroso cũng sụp đổ, như bài nhân tướng và định kiến ngoại hình đã kể.
Nhật Bản thời Edo: Mizuno Nanboku
Mizuno Nanboku là một nhà xem tướng nổi tiếng thời Edo. Điều làm ông khác biệt là kết luận ông rút ra sau nhiều năm quan sát: vận mệnh gắn với cách ăn uống và sinh hoạt hơn là với nét mặt bẩm sinh. Ông khuyên người ta ăn uống điều độ, không phung phí, coi đó là cách thay đổi vận số hiệu quả nhất.
Lời khuyên này có thể đọc theo hai lớp. Lớp niềm tin: tiết chế ăn uống làm "đổi tướng", đổi vận. Lớp thực tế: thói quen ăn uống, sinh hoạt điều độ có lợi cho sức khoẻ và kỷ luật bản thân, điều mà y học hôm nay cũng khuyến khích. Đây là điểm gặp nhau thú vị với câu "tướng tự tâm sinh" của phương Đông, đã bàn trong bài tướng tự tâm sinh.
Bảng so sánh các truyền thống
| Truyền thống | Thời kỳ | Đối tượng quan sát chính | Thái độ đạo đức | Số phận về sau |
|---|---|---|---|---|
| Sách tướng Trung Hoa | Nhiều thế kỷ, hệ thống hoá mạnh từ Tống trở đi | Mặt, tay, giọng, dáng, thần khí | Vừa phân loại, vừa khuyên tu dưỡng | Sống trong văn hoá dân gian |
| Physiognomonica | Hy Lạp cổ | Nét giống loài vật, biểu cảm | Phân loại | Ảnh hưởng tới trung cổ, rồi mờ dần |
| Lavater | Thế kỷ XVIII | Khuôn mặt, đặc biệt mặt nghiêng | Tôn giáo, phân loại | Bị châm biếm, mất uy tín |
| Tướng sọ học (Gall) | Cuối XVIII – XIX | Hình dạng hộp sọ | Phân loại | Bị bác bỏ |
| Mizuno Nanboku | Thời Edo | Mặt và thói quen ăn uống | Khuyên tự sửa mình | Còn được đọc như sách dưỡng sinh |
Điểm chung: vì sao truyền thống nào cũng nảy sinh
- Não người đọc mặt rất nhanh. Chúng ta hình thành ấn tượng về một khuôn mặt chỉ trong khoảnh khắc. Các hệ thống xem tướng là cách "đặt tên" cho phản xạ ấy.
- Có một phần quan sát thật. Nét mặt thường trực, dáng đi, giọng nói, khí sắc phản ánh phần nào cảm xúc, sức khoẻ, thói quen. Mọi truyền thống đều bắt được phần này.
- Ký ức chọn lọc. Người xem tướng nhớ những lần đoán trúng và quên những lần trật, nên hệ thống tự củng cố.
- Nhu cầu xã hội. Khi phải chọn người, gả con, thuê người làm, ai cũng muốn một công cụ nhanh. Nhân tướng đáp ứng nhu cầu đó, đúng hay sai.
Điểm khác đáng giữ lại: khung đạo đức
Chỗ các truyền thống khác nhau nhiều nhất không phải ở quy tắc đọc mặt, mà ở việc dùng kết quả để làm gì. Một hướng dùng tướng để phân loại và loại trừ: người này "bẩm sinh" thế này, nên không tin, không thuê, không gả. Hướng này dẫn tới những hệ quả tệ hại, mà đỉnh điểm là các thuyết phân biệt chủng tộc khoác áo khoa học ở châu Âu.
Hướng kia dùng tướng như tấm gương để tự sửa: tướng có thể đổi theo tâm và theo nếp sống. Câu "tướng tự tâm sinh" của phương Đông và chủ trương tiết độ của Mizuno Nanboku đi theo hướng này. Nếu giữ lại một điều từ nhân tướng học, thì nên giữ điều này: dùng nó cho mình, không dùng nó cho người khác.
Nhân tướng thời công nghệ
Những năm gần đây xuất hiện các phần mềm tuyên bố đoán tính cách, năng lực, thậm chí khuynh hướng của một người qua ảnh khuôn mặt. Giới nghiên cứu đã chỉ ra nhiều vấn đề: máy học thường bắt các tín hiệu phụ như cách chụp, trang điểm, góc máy, tóc, chứ không phải bản chất con người; dữ liệu huấn luyện mang sẵn định kiến của người gắn nhãn; và hệ quả khi dùng để tuyển dụng, xét xử là rất nghiêm trọng. Đây là phiên bản mới của câu chuyện Lavater và Gall, chỉ khoác thêm lớp thuật toán.
Người đọc nên hoài nghi mọi dịch vụ, ứng dụng hứa "đọc vị qua khuôn mặt", dù quảng cáo là dựa trên sách tướng cổ hay trí tuệ nhân tạo.
Năm nguyên tắc rút ra từ so sánh
- Phân biệt quan sát và kết luận. Thấy người đang mệt mỏi là quan sát; kết luận người đó "bạc phúc" là suy diễn.
- Coi trọng cái động hơn cái tĩnh. Nét mặt, cử chỉ, cách hành xử đổi được và nói nhiều hơn cấu trúc xương.
- Không dùng tướng để quyết định về người khác trong tuyển dụng, hôn nhân, cho vay, xét xử.
- Dùng tướng như gương soi mình: giữ nét mặt bình hoà, dáng đứng ngay ngắn, nếp ăn ngủ điều độ.
- Đọc lịch sử nhân tướng để hiểu con người, không để tìm công thức đoán người.
Sai lầm hay gặp khi so sánh các truyền thống
- "Phương Tây đã chứng minh nhân tướng là đúng." Ngược lại, chính châu Âu đã thử hệ thống hoá nhân tướng một cách quy mô và thấy nó thất bại khi kiểm chứng.
- "Nhân tướng phương Đông khác hẳn, không thể so." Quy tắc cụ thể khác, nhưng cấu trúc tư duy và giới hạn giống nhau.
- "Mizuno Nanboku chứng minh ăn uống đổi được số mệnh." Lời khuyên tiết độ có giá trị cho sức khoẻ; chuyện "đổi vận" là niềm tin.
- "Có phần mềm hiện đại thì chính xác hơn." Công nghệ không sửa được một tiền đề sai.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Nếu đang ở vị trí tuyển người, hãy dùng phỏng vấn có cấu trúc, bài kiểm tra kỹ năng, kiểm tra tham chiếu, và hỏi chuyên gia nhân sự hoặc luật sư về quy định chống phân biệt đối xử; đừng dùng xem tướng. Nếu muốn thay đổi chế độ ăn để cải thiện sức khoẻ theo tinh thần tiết độ, hãy hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng, nhất là khi có bệnh nền. Nếu muốn nghiên cứu lịch sử nhân tướng, sách lịch sử khoa học và các nhà nghiên cứu văn hoá là nguồn đáng tin hơn các trang mạng.
Người thích đọc thêm sách tướng cổ để đối chiếu với các truyền thống khác có thể tìm trong mục sách lý học của Vật Phẩm Phong Thủy; nên đọc kèm tinh thần phản biện như bài này gợi ý.