Nhân tướng học qua sách cổ: từ thiên Phi Tướng của Tuân Tử đến Ma Y, Liễu Trang và Thần tướng toàn biên
Trả lời ngắn: nhân tướng học phương Đông có lịch sử hơn hai nghìn năm. Sử sách thời Xuân Thu đã ghi chuyện thầy tướng đoán người; đến thời Chiến Quốc, Tuân Tử viết hẳn thiên Phi Tướng (chê việc xem tướng) để phản bác. Các sách tướng hệ thống như Ma Y tướng pháp, Liễu Trang tướng pháp, Thần tướng toàn biên lưu hành chủ yếu từ thời Tống đến Minh Thanh. Song song với dòng xem tướng luôn có dòng hoài nghi, và cả hai đều là di sản.
Đọc lịch sử này giúp hiểu nhân tướng học như một truyền thống quan sát người, có giá trị văn hoá, nhưng cũng chứa định kiến cần nhận diện.
Những ghi chép sớm
Tả truyện và các sử liệu thời Xuân Thu có chép những câu chuyện thầy tướng nhìn mặt mà đoán số phận người khác, thường gắn với các nhà quý tộc. Những câu chuyện này phần lớn được kể lại sau sự việc, khi kết cục đã biết, nên mang tính văn học nhiều hơn là chứng cứ.
Điều đáng chú ý là ngay ở giai đoạn sớm, xem tướng đã gắn với việc chọn người: chọn người kế vị, chọn tướng, chọn rể. Nhân tướng học vì thế luôn có chiều xã hội, không chỉ là chuyện tò mò cá nhân.
Tuân Tử và thiên Phi Tướng: tiếng nói phản biện sớm nhất
Tuân Tử, nhà Nho thời Chiến Quốc, dành riêng một thiên để phê phán việc xem tướng. Ông viện dẫn nhiều bậc hiền thánh mà theo truyền thuyết có hình dáng khác thường, thấp bé hoặc xấu xí, để chứng minh hình tướng không quyết định phẩm chất. Ý chính của thiên này thường được tóm lại: xem hình không bằng xét lòng, xét lòng không bằng xét cách hành xử.
Đây là một văn bản quan trọng vì nó cho thấy sự hoài nghi về nhân tướng không phải là thái độ "hiện đại" du nhập từ phương Tây, mà có ngay trong truyền thống Nho học từ hơn hai nghìn năm trước.
Vương Sung và lập luận ngược lại
Thời Đông Hán, Vương Sung trong sách Luận Hành có thiên Cốt Tướng, cho rằng số mệnh hiện ra ở cốt tướng, có thể quan sát được. Điều thú vị là Vương Sung nổi tiếng là người hoài nghi nhiều mê tín thời ông, nhưng lại tin vào cốt tướng. Hai thái độ Tuân Tử và Vương Sung cho thấy giới trí thức cổ đã tranh luận về nhân tướng một cách nghiêm túc.
Các bộ sách tướng hệ thống
| Sách | Thời lưu hành | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Ma Y tướng pháp | Gắn với thời Tống, truyền thuyết cho là Ma Y đạo giả truyền cho Trần Đoàn | Hệ thống bộ vị trên mặt, ngũ quan, tam đình, mười hai cung |
| Liễu Trang tướng pháp | Gắn với Viên Liễu Trang thời đầu Minh | Nhiều bài phú, nhấn mạnh khí sắc và thần |
| Thần tướng toàn biên | Lưu hành từ thời Minh | Tổng tập lớn, gom nhiều sách tướng trước |
| Băng Giám | Thời Thanh, thường gán cho Tăng Quốc Phiên | Hướng về xem người để dùng người, nhấn mạnh thần, tình thái, lời nói |
Việc gán tác giả cho các sách này nhiều chỗ là truyền thuyết. Học giới thường coi chúng là sản phẩm tích tụ của nhiều thế hệ thầy tướng, được biên tập lại dưới một cái tên danh tiếng.
Cấu trúc tri thức trong sách tướng
Dù khác nhau, các sách tướng có chung một bộ khung:
- Bộ vị: chia khuôn mặt thành các vùng có tên, như tam đình, ngũ nhạc, mười hai cung.
- Ngũ quan: tai, mày, mắt, mũi, miệng, mỗi bộ phận được gán một "chức".
- Khí sắc: màu da, độ sáng tối thay đổi theo thời gian.
- Thần: ánh mắt, phong thái, cái khó đo đếm nhất.
- Tướng động: giọng nói, dáng đi, cách ngồi, cách ăn.
Phần lớn sách đều nói tướng tĩnh (hình dáng) không bằng tướng động (cử chỉ), và tướng động không bằng tâm. Nghĩa là chính các sách tướng cũng tự đặt giới hạn cho mình.
Nhân tướng học ở Việt Nam
Ở Việt Nam, nhân tướng học đến qua sách Hán văn và lan vào văn hoá dân gian qua ca dao, tục ngữ về tướng mặt. Thế kỷ trước có nhiều sách nhân tướng bằng chữ quốc ngữ được biên soạn, dịch thuật từ các bộ sách tướng Trung Hoa. Nhiều thành ngữ như "mặt sứa gan lim", "trông mặt mà bắt hình dong" là dấu vết của truyền thống quan sát người ấy, kèm cả những câu phản biện như "tốt gỗ hơn tốt nước sơn".
Vì sao nhân tướng sống dai trong văn hoá
Có ít nhất ba lý do khiến xem tướng tồn tại hơn hai nghìn năm dù luôn bị nghi ngờ. Thứ nhất, con người tự nhiên đọc khuôn mặt nhau mỗi ngày; sách tướng chỉ đặt tên và hệ thống hoá một hoạt động vốn có. Thứ hai, lời xem tướng thường được nhớ khi trùng khớp và quên khi sai, nên luôn có những câu chuyện "thầy nói đúng" được kể lại. Thứ ba, trong xã hội cũ thiếu công cụ đánh giá người như hồ sơ, bằng cấp, lịch sử làm việc, nhìn mặt là cách nhanh nhất để quyết định có tin một người lạ hay không. Hiểu các lý do này giúp thấy nhân tướng là sản phẩm của nhu cầu xã hội, không phải bằng chứng cho độ đúng của nó.
Đọc sách tướng cổ hôm nay
Sách tướng chứa những quan sát tinh tế về cử chỉ, giọng nói, phong thái, và cả những định kiến nặng nề về ngoại hình, giới tính, xuất thân. Đọc chúng như di sản là giữ được phần quan sát, đồng thời gọi đúng tên phần định kiến. Không nên dùng sách tướng để đánh giá người xin việc, chọn bạn đời, hay dạy con nhìn người qua mặt; những việc đó gây tổn thương thật và có khi vi phạm nguyên tắc không phân biệt đối xử.
Ai muốn đọc các bản dịch sách tướng cổ để tìm hiểu văn hoá có thể xem kệ sách lý học của Vật Phẩm Phong Thủy; nên đọc kèm thiên Phi Tướng của Tuân Tử để giữ cân bằng.