Hoàng Đế Nội Kinh: bộ sách nền của y lý cổ truyền ra đời thế nào và nói gì
Trả lời ngắn: Hoàng Đế Nội Kinh là bộ sách nền của y lý cổ truyền Trung Hoa, gồm hai phần là Tố Vấn và Linh Khu, viết dưới dạng hỏi đáp giữa Hoàng Đế và các đại thần như Kỳ Bá. Dù mang tên Hoàng Đế, bộ sách không do một người viết mà được giới nghiên cứu cho là hình thành dần qua nhiều thời kỳ, khoảng từ Chiến Quốc đến đời Hán. Nội dung chính là dùng âm dương, ngũ hành, kinh lạc để giải thích cơ thể, bệnh tật và cách dưỡng sinh.
Một lưu ý dùng chung cho cả bài: những gì trình bày ở đây là khung tư duy của y lý cổ truyền, đọc như một di sản tư tưởng. Chẩn đoán và chữa bệnh phải theo bác sĩ hoặc thầy thuốc y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề.
Hoàng Đế là ai trong tên sách
Hoàng Đế là nhân vật truyền thuyết được coi là thủy tổ văn minh Trung Hoa. Thời cổ, người viết hay gán sách cho các bậc thánh hiền xa xưa để tăng uy tín. Việc đặt tên Hoàng Đế cho bộ sách y nằm trong truyền thống đó, không có nghĩa nhân vật truyền thuyết này thật sự soạn sách.
Kỳ Bá, người đối thoại chính, cũng là nhân vật truyền thuyết, được tôn là thầy thuốc của Hoàng Đế. Lối hỏi đáp giúp trình bày lý thuyết như một cuộc trò chuyện, dễ đọc dễ nhớ.
Tố Vấn và Linh Khu
Theo cách sắp xếp truyền thống, mỗi phần gồm tám mươi mốt thiên. Tố Vấn thiên về lý luận: âm dương, ngũ hành, tạng phủ, nguyên nhân bệnh, chẩn đoán, dưỡng sinh. Linh Khu thiên về kinh lạc, huyệt vị và châm cứu, nên có thời được gọi là Châm kinh.
Văn bản ta có hôm nay đã qua nhiều lần chỉnh lý. Nổi tiếng nhất là bản Tố Vấn do Vương Băng thời Đường chú giải và sắp xếp lại, và nhiều học giả cho rằng một số thiên về vận khí được đưa vào ở giai đoạn này. Điều đó nhắc người đọc rằng văn bản cổ luôn có lịch sử biến đổi.
Tư tưởng trung tâm: người trong trời đất
Ý xuyên suốt của Nội Kinh là con người là một phần của tự nhiên, chịu ảnh hưởng của bốn mùa, khí hậu, ngày đêm. Sức khỏe là trạng thái hài hòa giữa bên trong và bên ngoài; bệnh là sự mất hài hòa ấy. Từ đó sách đưa ra lời khuyên sống thuận mùa: mùa xuân dậy sớm đi lại thư thả, mùa đông ngủ sớm dậy muộn hơn, giữ ấm.
Một ý nổi tiếng khác thường được dẫn ý từ Tố Vấn là người thầy thuốc giỏi chữa khi bệnh chưa thành, giống như không đợi khát mới đào giếng. Đây là tư tưởng phòng bệnh đáng trân trọng, và gặp gỡ với y học dự phòng hiện đại ở tinh thần chung.
Kinh lạc: bản đồ của Linh Khu
Linh Khu mô tả hệ kinh lạc, tức các đường vận hành của khí huyết nối tạng phủ với bề mặt cơ thể, cùng các huyệt trên đó. Đây là nền lý thuyết của châm cứu. Kinh lạc không trùng với mạch máu hay dây thần kinh trong giải phẫu, và cơ chế của chúng đến nay vẫn là chủ đề nghiên cứu, tranh luận.
Người đọc nên giữ thái độ cân bằng: châm cứu là một liệu pháp được nghiên cứu và sử dụng ở nhiều nơi, nhưng phải do người được đào tạo và cấp phép thực hiện, với kim vô trùng, không tự làm ở nhà.
Nội Kinh và lý học
Nội Kinh là nơi lý học phương Đông và y học gặp nhau rõ nhất. Âm dương, ngũ hành, thiên can địa chi, khí vận đều xuất hiện trong sách. Vì vậy, đọc Nội Kinh cũng là đọc một tài liệu triết học quan trọng, cho thấy cách người xưa áp dụng những khái niệm trừu tượng vào thân thể cụ thể.
Nhiều thầy thuốc Việt, tiêu biểu là Hải Thượng Lãn Ông, đã học sâu Nội Kinh và kế thừa tinh thần của nó, đồng thời điều chỉnh theo khí hậu, thể trạng người Việt.
Nội Kinh trong dòng chảy y văn về sau
Sau Nội Kinh, y lý cổ truyền tiếp tục phát triển qua nhiều tác phẩm lớn. Thương hàn tạp bệnh luận của Trương Trọng Cảnh thời Đông Hán đưa lý luận vào thực hành biện chứng luận trị, sau được tách thành Thương hàn luận và Kim quỹ yếu lược. Các thời Tống, Kim, Nguyên, Minh, Thanh lại xuất hiện nhiều trường phái, mỗi phái nhấn mạnh một khía cạnh như tỳ vị, âm hư hay ôn bệnh.
Điều đáng chú ý là các trường phái ấy đều quay về Nội Kinh để tìm căn cứ, nhưng diễn giải khác nhau. Điều này giống cách các trường phái triết học cùng đọc một kinh điển mà ra nhiều kết luận. Nội Kinh vì thế vừa là nền móng, vừa là bãi tranh luận kéo dài hai nghìn năm.
Những điều nên tránh khi đọc Nội Kinh
- Coi từng câu trong sách là chân lý khoa học bất biến.
- Tự áp dụng các mô tả bệnh trong sách để chẩn đoán cho mình.
- Tin vào những bản "Nội Kinh bí truyền" không rõ nguồn.
- Ngược lại, coi cả bộ sách là mê tín và bỏ qua giá trị lịch sử của nó.
Thái độ hợp lý là đọc như đọc một kinh điển: hiểu bối cảnh, phân biệt tư tưởng có giá trị lâu dài với tri thức đã được thay thế.
Nên đọc Nội Kinh bằng bản nào
Với người không chuyên, nên bắt đầu bằng sách giới thiệu hoặc tuyển dịch có chú giải của người am hiểu cả Hán văn lẫn y học, thay vì lao ngay vào toàn văn. Bản dịch tốt thường có nguyên văn, phiên âm, dịch nghĩa và chú thích chỗ các bản cổ khác nhau. Tránh những bản chỉ có lời giảng mà không có nguyên văn, vì không đối chiếu được.
Nếu đang tìm đọc các sách cổ về lý học nói chung, có thể tham khảo mục sách lý học và phong thủy; còn sách chuyên ngành y học cổ truyền dùng để hành nghề thì nên theo giáo trình của trường đào tạo.