Tứ chẩn vọng, văn, vấn, thiết: nghệ thuật quan sát người bệnh của y lý cổ truyền
Trả lời ngắn: tứ chẩn là bốn phương pháp thu thập thông tin của y lý cổ truyền: vọng là nhìn sắc mặt, dáng người, lưỡi; văn là nghe tiếng nói, hơi thở và ngửi mùi; vấn là hỏi bệnh sử, ăn ngủ, cảm giác; thiết là sờ nắn và bắt mạch. Thông tin từ bốn phép được tổng hợp để định bệnh theo bát cương. Đây là nghệ thuật quan sát có giá trị, nhưng không thay thế được xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh khi cần.
Một lưu ý dùng chung cho cả bài: những gì trình bày ở đây là khung tư duy của y lý cổ truyền, đọc như một di sản tư tưởng. Chẩn đoán và chữa bệnh phải theo bác sĩ hoặc thầy thuốc y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề.
Vọng: nhìn
Thầy thuốc xưa nhìn thần sắc, tức vẻ tỉnh táo hay mệt mỏi; nhìn màu da, dáng đi, cách ngồi; và đặc biệt là xem lưỡi. Xem lưỡi gồm xem chất lưỡi như màu hồng nhạt, đỏ, tím, và rêu lưỡi như mỏng, dày, trắng, vàng. Những dấu hiệu này được đọc theo hàn nhiệt, hư thực.
Nhìn kỹ người bệnh là việc mọi nền y học đều coi trọng. Y học hiện đại cũng quan sát da niêm mạc, dáng đi, vẻ mặt. Khác nhau ở cách giải thích: y lý cổ truyền đọc theo âm dương ngũ hành, y học hiện đại đọc theo cơ chế sinh lý bệnh.
Văn: nghe và ngửi
Chữ "văn" ở đây bao gồm cả nghe và ngửi. Thầy thuốc chú ý giọng nói to hay yếu, hơi thở gấp hay đều, tiếng ho khan hay có đờm, và mùi cơ thể, hơi thở. Đây là những dấu hiệu quan sát được bằng giác quan, có giá trị gợi ý.
Ngày nay ống nghe và các thiết bị đo giúp thu thập những thông tin này chính xác hơn, nhưng kỹ năng chú ý bằng giác quan vẫn là phẩm chất cần có của người thầy thuốc.
Vấn: hỏi
Hỏi là phép cho nhiều thông tin nhất. Các sách xưa có những bài ca để nhớ các điều cần hỏi: nóng lạnh, mồ hôi, đầu mình, đại tiểu tiện, ăn uống, ngực bụng, tai, khát, bệnh cũ, nguyên nhân. Hỏi tỉ mỉ giúp thầy thuốc hiểu hoàn cảnh sống, thói quen và diễn biến bệnh.
Đây là chỗ y lý cổ truyền và y học hiện đại gặp nhau rõ nhất: khai thác bệnh sử kỹ lưỡng là nền của mọi chẩn đoán tốt. Người bệnh nên trả lời trung thực, kể cả những thứ mình đang dùng như thuốc, thực phẩm chức năng, rượu thuốc.
Thiết: sờ và bắt mạch
Bắt mạch là hình ảnh tiêu biểu của Đông y. Thầy thuốc đặt ba ngón tay ở cổ tay, tại ba vị trí gọi là thốn, quan, xích, ấn nhẹ, vừa, sâu để cảm nhận. Các sách mô tả nhiều loại mạch như phù, trầm, trì, sác, hoạt, sáp, huyền. Ngoài mạch, thầy thuốc còn sờ nắn bụng, da, chỗ đau.
Cảm nhận mạch phụ thuộc rất nhiều vào kinh nghiệm và chủ quan của người bắt. Hai thầy thuốc có thể mô tả cùng một mạch hơi khác nhau. Vì vậy, bắt mạch nên được hiểu là một nguồn thông tin trong tổng thể, không phải phép thần để "bắt mạch biết hết bệnh".
Vì sao phải "tứ chẩn hợp tham"
Các sách y lý cổ đều dạy phải kết hợp cả bốn phép, gọi là tứ chẩn hợp tham, không dựa vào một phép riêng lẻ. Một thầy thuốc chỉ bắt mạch rồi phán bệnh, không hỏi gì, đi ngược lại chính nguyên tắc của y lý cổ truyền. Câu chuyện "bắt mạch đoán đúng mọi thứ" phần nhiều là giai thoại hoặc là màn trình diễn.
Người bệnh tỉnh táo nên quý người thầy thuốc hỏi kỹ, giải thích rõ, và sẵn lòng khuyên đi làm xét nghiệm khi cần.
Giới hạn của tứ chẩn
- Không phát hiện được những bệnh chưa có triệu chứng, như nhiều bệnh ung thư giai đoạn sớm hay tăng đường huyết nhẹ.
- Không đo được chỉ số cụ thể như huyết áp chính xác, nồng độ men gan, hình ảnh khối u.
- Phụ thuộc vào kinh nghiệm và chủ quan của người khám.
Vì vậy, các thầy thuốc y học cổ truyền được đào tạo bài bản hiện nay đều dùng thêm xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh. Kết hợp như vậy là đúng, không phải "mất gốc".
Bài học về lắng nghe người bệnh
Có một điều tứ chẩn dạy rất tốt mà y học nào cũng cần: dành thời gian cho người bệnh. Một buổi khám theo đúng tinh thần tứ chẩn đòi hỏi thầy thuốc nhìn, nghe, hỏi và chạm, tức là thật sự chú ý tới con người trước mặt. Nhiều người bệnh cảm thấy được an ủi chính vì sự chú ý ấy, chưa cần tới thuốc.
Giá trị này nên được giữ lại và tôn trọng. Nhưng cũng cần phân biệt: cảm giác được lắng nghe là điều tốt, còn hiệu quả điều trị phải được đánh giá bằng diễn biến bệnh thật, có theo dõi.
Người bệnh nên làm gì
- Có triệu chứng bất thường kéo dài thì đi khám ở cơ sở y tế có giấy phép.
- Nếu chọn y học cổ truyền, tìm thầy thuốc có chứng chỉ hành nghề, cơ sở có giấy phép.
- Mang theo kết quả xét nghiệm, thuốc đang dùng khi đi khám.
- Cảnh giác với người chẩn đoán qua ảnh, qua điện thoại rồi gửi thuốc không nhãn.
Những ai yêu thích văn hóa y lý cổ truyền như một phần của lý học phương Đông có thể tìm sách giới thiệu ở mục sách lý học; sách ấy để đọc hiểu, không để tự chữa.