Bốn quẻ hoạn nạn trong Kinh Dịch: Truân, Khảm, Kiển, Khốn và bài học ứng xử khi gặp khó

Trả lời ngắn: Kinh Dịch có bốn quẻ thường được gọi chung là "bốn quẻ hoạn nạn": Truân (khó lúc khởi đầu), Khảm (hiểm chồng hiểm), Kiển (đường đi bị chặn) và Khốn (bị dồn vào thế cạn kiệt). Cả bốn đều có quẻ đơn Khảm, tượng của nước và hiểm trở. Điều đáng chú ý là không quẻ nào trong bốn quẻ phán "hung" toàn phần; lời quẻ của cả bốn đều chỉ ra một cách hành xử để đi qua khó khăn. Đọc chúng cạnh nhau là cách tốt nhất để hiểu vì sao Dịch là sách triết về ứng xử, không chỉ là sách bói.

Bài này đọc bốn quẻ theo cùng một khung: hình quẻ, lời quẻ và Đại Tượng, các phép biến đổi, rồi bài học hành xử. Hình quẻ, quẻ hỗ, quẻ thác, quẻ tổng đều đã được kiểm lại bằng chương trình máy tính. Phần nguyên văn chỉ trích những câu ngắn, phổ biến trong mọi bản chú; phần diễn giải là cách hiểu thông dụng, có ghi rõ chỗ các nhà chú khác nhau.

Vì sao gom bốn quẻ này lại

Trong 64 quẻ, quẻ đơn Khảm xuất hiện ở 15 quẻ kép. Khảm là nước chảy trong khe, là hố sâu, là hiểm. Nhưng không phải quẻ nào có Khảm cũng nói về hoạn nạn: Ký Tế có Khảm mà nói việc đã thành, Tiết có Khảm mà nói sự chừng mực. Bốn quẻ Truân, Khảm, Kiển, Khốn được gom lại vì lời quẻ của chúng trực tiếp nói về cảnh khó, và mỗi quẻ tả một kiểu khó khác nhau.

Gom lại để đọc giúp tránh một lỗi phổ biến: gieo được một quẻ có chữ "khó" là hoảng. Khi thấy cả bốn quẻ đều kèm lời chỉ đường, người đọc sẽ hiểu tinh thần chung của Dịch: hoàn cảnh xấu là dữ kiện, còn cách ứng xử mới là điều sách muốn dạy. Ai chưa quen đọc lời quẻ, lời hào nên xem trước bài đọc trọn một quẻ Dịch qua ví dụ quẻ Khiêm.

Bốn quẻ trong một bảng

Nhìn cột cuối sẽ thấy một điều thú vị: quẻ đi liền sau Kiển là Giải, nghĩa là cởi gỡ; quẻ đi liền sau Khốn là Tỉnh, cái giếng, nguồn nước không cạn. Người sắp xếp Chu Dịch đặt lối thoát ngay cạnh cảnh khó.

Truân: cái khó của lúc bắt đầu

Hình quẻ: Khảm (nước, mây) ở trên, Chấn (sấm, chuyển động) ở dưới. Hình ảnh là mây và sấm đã có nhưng mưa chưa rơi, cây non vừa đội đất nhú lên. Chữ Truân vốn vẽ mầm cây cong queo cố vươn qua lớp đất.

Lời quẻ mở đầu bằng bốn chữ "nguyên, hanh, lợi, trinh", bốn chữ giống hệt lời quẻ Càn, rồi dặn chớ vội đi đâu xa, nên lập người giúp việc. Đại Tượng viết: "Vân lôi Truân, quân tử dĩ kinh luân", nghĩa là mây sấm là tượng của Truân, người quân tử theo đó mà sắp xếp, gây dựng mối giềng như người dệt kéo sợi.

Bài học hành xử

• Khó ở đây là khó của sự sinh ra, không phải của sự suy tàn. Lời quẻ có đủ bốn đức tốt chính vì thế.
• Không nên phiêu lưu xa, nên lo dựng nền và tìm người cùng làm.
• "Kinh luân" là việc gỡ rối từng sợi: chia việc lớn thành các việc nhỏ có thứ tự.

Về các phép biến: quẻ hỗ của Truân là Bác, quẻ thác là Đỉnh, quẻ tổng là Mông. Truân nhìn từ phía bên kia là Mông, sự non nớt cần được dạy dỗ; hai quẻ đứng cạnh nhau như hai mặt của tuổi trẻ: vừa khó khăn vừa cần học.

Khảm: hiểm chồng lên hiểm

Hình quẻ: hai quẻ đơn Khảm chồng lên nhau, nên còn gọi là Tập Khảm, "tập" nghĩa là lặp lại, quen thuộc. Mỗi quẻ đơn Khảm có một hào dương kẹt giữa hai hào âm, tượng của sự cứng rắn bị vây trong chỗ trũng.

Lời quẻ nói có lòng thành thì trong lòng hanh thông, đi thì có chỗ đáng khen. Đại Tượng viết: nước chảy tới liên tục là tượng Tập Khảm, người quân tử theo đó mà giữ đức hạnh cho thường xuyên, tập luyện việc dạy dỗ.

Bài học hành xử

Hình ảnh trung tâm là nước. Nước gặp chỗ trũng thì lấp đầy rồi chảy tiếp, không mất bản chất là nước. Lời quẻ đặt trọng tâm vào lòng thành, "duy tâm hanh": hoàn cảnh bên ngoài có thể chưa thông, nhưng bên trong phải giữ được sự vững vàng. Đại Tượng nói về việc "thường đức hạnh, tập giáo sự": khi hiểm kéo dài, điều giữ người ta lại là thói quen tốt được lặp lại đều đặn, không phải một quyết định anh hùng.

Khảm là quẻ đối xứng, lộn ngược vẫn ra chính nó, nên quẻ đi cặp là quẻ thác Ly, lửa và ánh sáng. Quẻ hỗ của Khảm là Di, quẻ về sự nuôi dưỡng. Người đọc theo lối tượng số hay nói: trong lòng hiểm có ẩn sự nuôi dưỡng.

Kiển: khi phía trước bị chặn

Hình quẻ: Khảm (nước, hiểm) ở trên, Cấn (núi, dừng lại) ở dưới. Hình ảnh là trên núi có nước, đường lên dốc mà gặp suối chắn. Chữ Kiển nghĩa gốc là đi khập khiễng.

Lời quẻ: "Kiển, lợi Tây Nam, bất lợi Đông Bắc, lợi kiến đại nhân, trinh cát". Thoán truyện giải: Kiển là nạn, hiểm ở phía trước; thấy hiểm mà biết dừng là khôn. Đại Tượng: "Sơn thượng hữu thủy, Kiển; quân tử dĩ phản thân tu đức", trên núi có nước là Kiển, người quân tử theo đó quay lại xét mình mà sửa đức.

Bài học hành xử

Kiển là quẻ của sự dừng đúng lúc. Sáu lời hào xoay quanh một cặp chữ lặp lại: đi thì gặp khó, quay về thì có lợi. Hào hai là ngoại lệ: vị quan phò vua gặp khó chồng khó, nhưng không phải vì lỗi của mình; lời hào không trách. Hào năm nói gặp khó lớn thì có bạn đến giúp.

Câu "lợi Tây Nam, bất lợi Đông Bắc" thường được giải theo vòng Hậu thiên: Tây Nam là Khôn, đất bằng; Đông Bắc là Cấn, núi. Nghĩa là nên đi đường bằng, đừng cố vượt núi. Đọc như chỉ dẫn phương hướng theo nghĩa đen để chọn hướng đi xa là cách hiểu mà nhiều nhà chú không chấp nhận; nên giữ nó ở tầng biểu tượng.

Các phép biến: quẻ hỗ là Vị Tế, quẻ thác là Khuê, quẻ tổng là Giải. Kiển nhìn từ phía bên kia chính là Giải: trở ngại và sự tháo gỡ là cùng một hình.

Khốn: bị dồn vào thế cạn

Hình quẻ: Đoài (đầm) ở trên, Khảm (nước) ở dưới. Nước nằm dưới đầm, tức là đầm cạn, nước rỉ hết xuống dưới. Chữ Khốn vẽ cái cây bị nhốt trong khung.

Lời quẻ: "Khốn, hanh, trinh, đại nhân cát, vô cữu, hữu ngôn bất tín", nghĩa là khốn mà vẫn hanh thông, giữ chính bền thì bậc đại nhân được tốt, không lỗi; có nói thì người ta không tin. Đại Tượng: "Trạch vô thủy, Khốn; quân tử dĩ trí mệnh toại chí", đầm không có nước là Khốn, người quân tử theo đó dám đem cả tính mạng ra để theo đuổi chí hướng.

Bài học hành xử

• Khốn khác Kiển: Kiển là đường bị chặn, còn lựa chọn dừng lại. Khốn là bị bó buộc, nguồn lực cạn, kể cả lời nói cũng mất tác dụng.
• Chi tiết "có nói không ai tin" rất thực tế: lúc yếu thế, giải thích nhiều không làm người khác tin hơn; việc làm mới có sức nặng.
• "Trí mệnh toại chí" thường được hiểu là giữ chí hướng đến cùng, chấp nhận cái giá phải trả. Nên đọc như lời về sự kiên định đạo lý, không phải lời khuyên liều lĩnh.

Các phép biến: quẻ hỗ là Gia Nhân, quẻ thác là Bí, quẻ tổng là Tỉnh. Lật ngược cái đầm cạn thì thành cái giếng: cùng một cảnh thiếu nước, nhìn từ phía khác là nơi có nguồn nước không bao giờ cạn.

So sánh bốn kiểu khó khăn

Khung bốn kiểu khó này hữu ích ngay cả với người không tin bói: đứng trước một khó khăn, tự hỏi nó là khó của sự khởi đầu, khó kéo dài, khó do vật cản, hay khó do cạn nguồn lực. Mỗi kiểu cần một cách đối xử khác nhau.

Một tình huống để đọc thử

Giả sử một người mở quán nhỏ được ba tháng, khách chưa đều, giấy tờ còn vướng, nhân viên chưa quen việc. Người đó gieo được quẻ Truân, không có hào động.

1. Xác định kiểu khó. Đây đúng là khó của buổi đầu, không phải khó của sự suy tàn. Lời quẻ có đủ bốn đức "nguyên, hanh, lợi, trinh".
2. Đọc lời dặn. "Vật dụng hữu du vãng", chưa nên mở rộng, mở thêm chi nhánh hay đầu tư lớn. "Lợi kiến hầu", nên tìm người phụ trách việc mình còn yếu.
3. Đọc Đại Tượng. "Kinh luân": viết ra danh sách việc rối, chia theo thứ tự ưu tiên, gỡ từng việc.
4. Nhìn quẻ cặp. Mông nhắc rằng giai đoạn này là giai đoạn học: học khách, học nghề, chịu hỏi người đi trước.
5. Đặt giới hạn. Quẻ không thay được bảng tính dòng tiền, không thay được luật sư khi giấy tờ vướng. Quẻ chỉ giúp người đó nhìn lại thái độ.

Cách đọc này giữ cho quẻ đúng vai trò: một tấm gương để tự hỏi, không phải lời phán.

Những cách đọc sai hay gặp

• Thấy tên quẻ là kết luận. Gặp Khốn thì nghĩ "sắp khốn đốn", trong khi lời quẻ Khốn có chữ "hanh" và "vô cữu".
• Bỏ qua Đại Tượng. Đại Tượng là phần thực hành nhất của mỗi quẻ, cho biết người quân tử nên làm gì. Bỏ phần này là bỏ phần có ích nhất.
• Đọc phương hướng theo nghĩa đen. "Lợi Tây Nam" ở quẻ Kiển là ẩn dụ đất bằng, không phải chỉ dẫn đi về phía Tây Nam.
• Để người khác dùng quẻ xấu để bán giải pháp. Một số người nghe gieo được Khảm hay Khốn liền được khuyên mua vật phẩm "hoá giải" giá cao, kèm lời giục quyết nhanh. Kinh văn của cả bốn quẻ không nói đến việc mua gì; chúng nói về thái độ và hành động.
• Đọc lời hào lẻ ra khỏi quẻ. Mỗi hào nằm trong tình thế chung của quẻ; trích một hào ra để hù doạ là đọc sai.

Bốn quẻ này nói gì về cách người xưa nghĩ

Có ba điểm chung đáng ghi lại. Thứ nhất, khó khăn được coi là một giai đoạn có hình dạng, có lối vào và lối ra, chứ không phải số phận đóng khung. Thứ tự quẻ đặt Giải sau Kiển, Tỉnh sau Khốn là một cách nói điều đó. Thứ hai, đức tính được nhấn mạnh khác nhau theo từng kiểu khó: kiên nhẫn sắp xếp ở Truân, lòng thành và thói quen ở Khảm, biết dừng và xét mình ở Kiển, kiên định ở Khốn. Thứ ba, cả bốn quẻ đều nhắc đến người giúp đỡ: "lợi kiến hầu", "lợi kiến đại nhân", "đại kiển bằng lai". Lời khuyên tìm người có chuyên môn hoá ra rất cũ.

Đây cũng là cách nhìn mà bài ba nghĩa của chữ Dịch gọi là biến dịch: trạng thái nào cũng đang chuyển sang trạng thái khác.

Khi nào nên hỏi người có chuyên môn

Người ta hay tìm đến Dịch đúng lúc khó: mất việc, nợ nần, bệnh tật, tranh chấp. Đó cũng là lúc dễ bị thao túng nhất. Dịch có thể giúp bình tâm và xếp lại suy nghĩ, nhưng việc nợ nần cần người tư vấn tài chính hoặc tự lập kế hoạch trả nợ, việc bệnh cần bác sĩ, việc tranh chấp cần luật sư, việc buồn bã kéo dài nhiều tuần cần chuyên gia sức khoẻ tâm thần. Bốn quẻ hoạn nạn đều khuyên "gặp đại nhân"; trong đời sống hôm nay, đại nhân chính là người có chuyên môn đúng việc.

Với người muốn đọc thêm nguyên văn và các lời chú của bốn quẻ này, một bộ Chu Dịch có chú giải song ngữ Hán Việt là đủ; có thể tham khảo các đầu sách lý học tại Vật Phẩm Phong Thủy và ưu tiên bản ghi rõ dịch giả, có kèm nguyên văn.

Câu hỏi thường gặp