Gieo quẻ bằng cỏ thi và bằng ba đồng xu: thủ tục cổ, xác suất và vì sao kết quả không giống nhau

Trả lời ngắn: phép cỏ thi dùng 50 cọng, bỏ ra 1, chia và đếm theo bốn qua ba lần để được một hào; phép đồng xu tung ba đồng một lần cho mỗi hào. Cả hai đều cho ra số 6, 7, 8 hoặc 9. Nhưng xác suất khác nhau: với cỏ thi, dương già (9) ra nhiều gấp ba âm già (6); với đồng xu, hai số này ngang nhau. Vì vậy hai phép không cho cùng một phân bố quẻ.

Phần lớn sách phổ thông giới thiệu hai cách gieo như thể thay thế cho nhau. Bài này kể đúng thủ tục, làm phép tính, và nói thẳng điều đó có ý nghĩa gì với người dùng.

Phép cỏ thi theo Hệ Từ

Hệ Từ truyện có đoạn diễn ý: số của đại diễn là năm mươi, dùng bốn mươi chín. Đoạn này mô tả cô đọng và từng được hiểu khác nhau, nhưng thủ tục được Chu Hy hệ thống hoá về sau gồm các bước:

1. Lấy 50 cọng cỏ thi, rút 1 cọng để riêng không dùng, còn 49.
2. Chia 49 cọng tùy ý thành hai bó trái và phải.
3. Lấy 1 cọng từ bó phải kẹp giữa ngón tay.
4. Đếm bó trái theo từng nhóm bốn, giữ lại phần dư (1 đến 4 cọng, dư 0 thì tính là 4). Làm tương tự với bó phải.
5. Gộp cọng kẹp và hai phần dư lại. Kết quả luôn là 5 hoặc 9 ở lần đầu.
6. Bỏ phần đó ra, lấy số cọng còn lại làm lại bước 2 đến 5 thêm hai lần nữa. Ở lần hai và ba, phần bỏ ra là 4 hoặc 8.
7. Số cọng còn lại sau ba lần chia cho 4 ra 6, 7, 8 hoặc 9.

Mỗi hào cần ba lần biến, sáu hào cần mười tám lần. Hệ Từ có câu "mười tám biến thì thành quẻ", khớp đúng với thủ tục này. Một lần gieo đủ quẻ mất khoảng hai mươi đến ba mươi phút nếu làm cẩn thận.

Phép ba đồng xu

Phép đồng xu xuất hiện muộn hơn, thường được gắn với các nhà bói thời Hán đến Đường, và phổ biến rộng trong lối bói Lục hào nạp giáp. Thủ tục:

• Quy ước một mặt là 3 điểm, mặt kia là 2 điểm.
• Tung ba đồng một lúc, cộng điểm: ra 6, 7, 8 hoặc 9.
• Tung sáu lần, ghi hào từ dưới lên.

Nhanh, gọn, ai cũng làm được trong vài phút. Chính vì gọn mà cách này chiếm ưu thế trong dân gian.

Phép tính xác suất của cỏ thi

Ở lần biến thứ nhất, phần bỏ ra là 9 với xác suất 1/4 và là 5 với xác suất 3/4 (nếu chia bó ngẫu nhiên). Ở lần hai và ba, phần bỏ ra là 8 hoặc 4, mỗi khả năng 1/2. Tổ hợp ba lần cho phân bố:

Phép tính trên kiểm được bằng cách liệt kê tám tổ hợp của ba lần biến. Có ba nhận xét:

• Tổng xác suất hào dương và hào âm đều là 1/2 ở cả hai phép. Hình quẻ gốc vì thế phân bố như nhau.
• Khác biệt nằm ở hào động. Với cỏ thi, hào dương động 3/16 nhưng hào âm chỉ động 1/16. Dương dễ biến hơn âm. Với đồng xu, hai bên ngang nhau 2/16.
• Tỷ lệ hào động chung là 4/16 với cỏ thi và 4/16 với đồng xu, bằng nhau, nhưng phân bổ giữa âm và dương lệch nhau.

Sự khác biệt này có ý nghĩa gì

Với người coi gieo quẻ là phương pháp có ý nghĩa tượng trưng, sự bất đối xứng của cỏ thi có thể được đọc như một quan niệm: dương động dễ, âm tĩnh khó lay. Một số tác giả đã lập luận như vậy, nhưng đó là diễn giải, không phải điều văn bản cổ tự nói ra.

Với người nhìn bằng con mắt thống kê, điều chắc chắn là hai phép không tương đương. Ai nói "cỏ thi hay đồng xu đều như nhau" là chưa tính. Nếu muốn dùng đồng xu mà vẫn giữ đúng phân bố cỏ thi, người ta đã nghĩ ra các cách khác như rút bi màu từ túi 16 viên theo đúng tỷ lệ 1, 5, 7, 3.

Nghi thức đi kèm và phần nào là cốt lõi

Sách cổ mô tả nhiều nghi thức quanh việc bói cỏ thi: rửa tay, đốt hương, quay mặt về một hướng, đặt câu hỏi rõ ràng. Phần lớn các nghi thức này nhằm tạo sự tập trung và thành kính. Có thể giữ ở mức thoải mái với mình.

Nếu đốt hương hay nến khi gieo quẻ trong phòng, nên đặt trên đĩa chịu nhiệt, xa rèm và giấy, mở cửa cho thoáng và không để trẻ nhỏ chơi gần. Ba đồng xu nhỏ cũng là vật trẻ dưới ba tuổi có thể nuốt, cất vào hộp sau khi dùng.

Phần cốt lõi duy nhất mà văn bản cổ thật sự nhấn mạnh là câu hỏi phải nghiêm túc. Tinh thần "không hỏi lại một việc nhiều lần" được nêu trong lời quẻ Mông: lần đầu hỏi thì trả lời, hỏi hai ba lần là nhờn, nhờn thì không trả lời.

Thái độ hợp lý khi tự gieo quẻ

• Coi kết quả như một văn bản để suy ngẫm về tình thế, không như lời phán cho một việc cụ thể.
• Ghi lại câu hỏi, quẻ, hào động và suy nghĩ của mình vào sổ; sau một thời gian đọc lại để tự đánh giá.
• Không để quẻ quyết thay mình những việc cần ý kiến bác sĩ, luật sư hay người lập kế hoạch tài chính.
• Cảnh giác với người giải quẻ rồi bán ngay một món "hoá giải"; đó là kiểu gieo nỗi lo để bán cách giải.

Người muốn có bộ đồng xu cổ để gieo quẻ hoặc trưng bày có thể xem mục tiền xu, tiền cổ của Vật Phẩm Phong Thủy; đồng xu thường trong ví cũng gieo được như nhau, chỉ cần quy ước mặt rõ ràng.

Câu hỏi thường gặp