Bói Kiều: khi Truyện Kiều thành một thứ quẻ Dịch kiểu Việt, và cách hiểu cho đúng
Trả lời ngắn: bói Kiều là tục người Việt khấn rồi mở ngẫu nhiên một trang Truyện Kiều của Nguyễn Du, đọc đoạn thơ tại chỗ mở để suy ngẫm về việc mình đang băn khoăn. Về cơ chế, nó giống phép gieo quẻ: một thao tác ngẫu nhiên dẫn tới một văn bản có sẵn để diễn giải. Đây là một sáng tạo văn hóa độc đáo của người Việt, cho thấy Truyện Kiều đã thấm sâu tới mức thành sách "hỏi chuyện đời". Nên đọc bói Kiều như trò chơi suy ngẫm, không phải lời phán định.
Bài viết tìm hiểu cách bói, lý do Truyện Kiều được chọn, so sánh với bói Dịch, và những điều nên giữ khi chơi tục này.
Bói Kiều diễn ra thế nào
Cách làm phổ biến là người hỏi giữ tâm thanh tịnh, cầm cuốn Truyện Kiều, khấn thầm điều mình muốn hỏi. Lời khấn thường được truyền miệng có nhắc tới Thúy Kiều, Từ Hải, Giác Duyên, những nhân vật gắn với số phận và sự cứu giúp trong truyện. Sau đó người hỏi mở sách ngẫu nhiên, có khi dùng tay chỉ vào một dòng, rồi đọc câu thơ ở đó, thường kèm câu trước câu sau.
Có nơi quy định đọc trang bên trái hay phải, đếm dòng theo một cách nào đó. Các quy ước này khác nhau theo vùng và theo gia đình, không có một "luật" chuẩn.
Vì sao lại là Truyện Kiều
Truyện Kiều gồm hơn ba nghìn hai trăm câu lục bát, kể mười lăm năm lưu lạc của Thúy Kiều với đủ mọi cung bậc: gặp gỡ, chia ly, đau khổ, chờ đợi, được cứu, đoàn tụ. Gần như tình huống nào của đời người cũng tìm được một câu thơ tương ứng. Ngôn ngữ lại giàu hình ảnh, nhiều tầng nghĩa, dễ diễn giải.
Quan trọng hơn, Truyện Kiều được người Việt thuộc lòng, ngâm, lẩy, vịnh qua nhiều thế hệ. Một tác phẩm thấm vào đời sống tới mức ấy tự nhiên trở thành tấm gương để người ta soi chuyện riêng của mình.
Bói Kiều và bói Dịch giống nhau ở đâu
| Điểm so sánh | Bói Dịch | Bói Kiều |
|---|---|---|
| Thao tác ngẫu nhiên | Gieo cỏ thi hoặc đồng xu | Mở trang sách |
| Văn bản trả lời | Lời quẻ, lời hào | Câu thơ lục bát |
| Số "kết quả" có thể | Sáu mươi tư quẻ và các hào biến | Hơn ba nghìn câu thơ |
| Vai trò người diễn giải | Rất lớn | Rất lớn |
| Nguồn gốc | Kinh điển cổ Trung Hoa | Kiệt tác văn học Việt |
Cả hai đều dựa vào cùng một cơ chế: văn bản giàu nghĩa cộng với người đọc đang có tâm sự sẽ cho ra một "câu trả lời" có vẻ ứng nghiệm. Điểm khác là bói Kiều đến từ văn học thuần Việt, cho thấy người Việt đã bản địa hóa tinh thần lý học bằng chất liệu của chính mình.
Một hiện tượng có cả ở nơi khác
Việc mở ngẫu nhiên một cuốn sách quý để tìm lời khuyên không chỉ có ở Việt Nam. Nhiều nền văn hóa có tục tương tự với kinh sách hoặc tác phẩm thơ ca được tôn kính. Điều đó cho thấy một nhu cầu chung của con người: khi phân vân, ta muốn một tiếng nói bên ngoài giúp mình sắp xếp suy nghĩ.
Nhìn như vậy, bói Kiều không phải mê tín kỳ quặc mà là một biểu hiện văn hóa có lý do tâm lý dễ hiểu.
Vì sao lời bói Kiều hay có vẻ "trúng"
- Câu thơ đa nghĩa, có thể ứng với nhiều hoàn cảnh.
- Người hỏi đang mang sẵn tâm sự nên tự tìm thấy mình trong câu thơ.
- Người ta nhớ những lần ứng nghiệm, quên những lần chẳng liên quan.
- Người diễn giải, nếu có, thường hiểu hoàn cảnh người hỏi và nói cho khớp.
Hiểu những cơ chế này không làm bói Kiều mất vui. Nó chỉ giúp ta giữ đúng vai trò của tục chơi: một dịp để nghĩ về mình qua lời thơ hay.
Lẩy Kiều, vịnh Kiều và bói Kiều
Bói Kiều nằm trong một chuỗi sinh hoạt văn hóa quanh Truyện Kiều. Lẩy Kiều là dùng câu Kiều có sẵn để nói chuyện của mình, đối đáp, trêu đùa. Vịnh Kiều là làm thơ bình về nhân vật. Tập Kiều là ghép các câu Kiều thành bài mới. Bói Kiều là bước xa hơn, coi câu Kiều như lời đáp cho câu hỏi đời mình.
Đặt bói Kiều trong chuỗi ấy, ta thấy rõ nó trước hết là một hình thức chơi chữ, chơi văn của người thuộc Kiều. Muốn bói Kiều cho hay, người diễn giải phải thuộc truyện, hiểu ngữ cảnh từng đoạn, và có óc liên tưởng tinh tế. Đó là tài văn chương hơn là tài tiên tri.
Chơi bói Kiều cho đẹp
Bói Kiều thường xuất hiện vào dịp Tết, như một thú chơi tao nhã trong gia đình, giữa bạn bè yêu thơ. Để giữ nét đẹp ấy, nên coi câu thơ là gợi ý suy ngẫm, không dùng để quyết định chuyện hôn nhân, tiền bạc, sức khỏe. Không nên dùng lời bói để phán xét hay làm người khác lo sợ, nhất là khi gặp những câu buồn, vì Truyện Kiều có rất nhiều đoạn đau khổ.
Nếu ai đó lấy bói Kiều làm dịch vụ thu tiền, kèm lời đe dọa vận hạn và bán cách giải, thì đó đã không còn là văn hóa mà là chiêu trò.
Bói Kiều như cánh cửa vào Truyện Kiều
Điều tuyệt nhất của bói Kiều có lẽ là nó khiến người ta mở lại Truyện Kiều. Một câu thơ tình cờ có thể dẫn người đọc quay lại cả đoạn, cả hồi, và nhận ra những tầng nghĩa mới. Nguyễn Du hẳn không nghĩ tác phẩm của mình thành sách bói, nhưng chính sự gắn bó ấy cho thấy Truyện Kiều sống cùng đời sống tinh thần người Việt.
Một cuốn Truyện Kiều đẹp, có chú giải, đặt cạnh vài món trang trí nhỏ trên bàn đọc là đủ cho thú chơi ngày Tết; mục vật phẩm may mắn có những món như vậy, để làm đẹp góc đọc chứ không để "trấn" hay "giải" gì.