Cao Biền yểm đất và thầy Tả Ao: hai truyền thuyết địa lý lớn của người Việt, đọc lớp sử và lớp truyện
Trả lời ngắn: trong kho truyện dân gian Việt về địa lý phong thủy có hai nhân vật đứng ở hai đầu. Cao Biền là viên tướng nhà Đường có thật, từng cai quản An Nam và đắp thành Đại La, nhưng truyền thuyết biến ông thành thầy phù thủy đi yểm long mạch nước Nam. Tả Ao là thầy địa lý người Việt, tương truyền quê ở Nghi Xuân, Hà Tĩnh, sống thời Lê, được kể như người tìm đất, đặt mộ giỏi nhất nước. Đọc hai truyền thuyết cạnh nhau sẽ thấy chúng nói nhiều về tâm thế của người Việt với phương Bắc và với đất đai của mình, hơn là về kỹ thuật phong thủy.
Bài những nét Việt hoá trong lý học đã nhắc tới giai thoại long mạch ở làng xã. Bài này đi sâu vào hai nhân vật làm nên phần lớn những giai thoại ấy, tách lớp sử và lớp truyện, rồi đưa ra cách đọc một truyền thuyết địa lý ở quê mình.
Cao Biền trong sử: một viên tướng và một toà thành
Theo sử Việt và sử Trung Hoa, Cao Biền là tướng nhà Đường, được cử sang đánh quân Nam Chiếu đang chiếm phủ thành An Nam vào khoảng giữa thế kỷ IX. Sau khi lấy lại phủ thành, ông làm Tĩnh Hải quân tiết độ sứ, cho đắp lại thành Đại La, mở một số đường sông. Về sau ông về Trung Quốc, dính vào biến loạn cuối Đường và chết ở đó.
Dấu vết của Cao Biền trong văn bản Việt còn rất rõ ở chỗ không ngờ: Chiếu dời đô của Lý Công Uẩn, khi khen đất Đại La, gọi đó là "đô cũ của Cao Vương", ở giữa khu vực trời đất, được thế rồng cuộn hổ ngồi, đúng ngôi nam bắc đông tây, tiện hướng nhìn sông tựa núi. Như vậy chính văn bản lập kinh đô Thăng Long đã vừa nhắc Cao Biền vừa dùng ngôn ngữ phong thủy để chọn đất.
Cao Biền trong truyện: kẻ yểm long mạch
Lớp truyện thì khác hẳn. Các tập truyện như Việt điện u linh, Lĩnh Nam chích quái và truyền khẩu đời sau kể Cao Biền giỏi thuật phong thủy, đi khắp nơi tìm chỗ đất có khí thiêng để yểm bùa, chôn đồ trấn, nhằm cắt long mạch, không cho nước Nam sinh người tài. Trong truyện, thần đất bản địa nổi lên chống lại: có chuyện thần Long Đỗ làm mưa gió khiến bùa yểm bay mất, có chuyện thần sông hiện hình khiến Cao Biền phải lui. Dân gian còn có câu "Cao Biền dậy non", kể ông nóng vội làm phép trước giờ nên hỏng việc, nay dùng để chê ai hấp tấp.
Chưa có chứng cứ khảo cổ nào cho thấy Cao Biền thật sự đi yểm bùa khắp nơi. Nhưng truyền thuyết ấy đã bám rất sâu: nhiều làng có chuyện "giếng Cao Biền", "đất bị Cao Biền yểm". Một số sách địa lý cũng được tương truyền là của Cao Biền, như các bản mang tên An Nam cửu long kinh; đây là lời gán, chưa có căn cứ văn bản chắc chắn.
Tả Ao: người Việt giữ đất cho người Việt
Tả Ao là tên gọi theo quê, tương truyền tên thật là Nguyễn Đức Huyền, người làng Tả Ao thuộc huyện Nghi Xuân, Hà Tĩnh, sống vào khoảng thời Lê. Tư liệu chính sử về ông rất ít; phần lớn hiểu biết đến từ gia phả, truyền khẩu và các sách địa lý chữ Hán, chữ Nôm lưu hành dưới tên ông.
Truyện kể Tả Ao từng sang phương Bắc học nghề, được thầy giỏi truyền dạy, rồi về nước tìm đất, đặt mộ cho nhiều dòng họ. Có những giai thoại ông nhìn thế đất mà biết dòng họ nào sẽ phát khoa bảng, có giai thoại ông đặt mộ cho người nghèo tốt bụng mà không lấy công. Trong nhiều truyện, ông còn là người phát hiện và hoá giải những chỗ "Cao Biền yểm". Từ đó tên ông thành danh hiệu: người ta nói "thầy Tả Ao" để chỉ thầy địa lý giỏi.
Bảng hai nhân vật, hai lớp sự thật
| Điểm so sánh | Cao Biền | Tả Ao |
|---|---|---|
| Có trong chính sử | Có, là tướng và quan cai trị nhà Đường | Rất ít; chủ yếu qua gia phả, truyền khẩu |
| Việc được ghi chép | Đánh Nam Chiếu, đắp thành Đại La | Nghề địa lý, theo truyền thuyết và sách mang tên ông |
| Vai trong truyện | Người ngoài đến yểm, cắt long mạch | Người trong nước tìm đất, hoá giải |
| Đối thủ trong truyện | Thần đất, thần sông bản địa | Thầy Tàu giấu nghề, đất bị yểm |
| Sách mang tên | Các bản tương truyền như An Nam cửu long kinh | Nhiều sách địa lý chữ Hán, chữ Nôm, tương truyền |
| Thông điệp văn hoá | Nỗi lo bị kìm hãm từ bên ngoài | Niềm tự hào tri thức bản địa |
Truyền thuyết nói gì về người kể
Truyện Cao Biền yểm đất xuất hiện trong bối cảnh nhiều thế kỷ bị phương Bắc cai trị và về sau phải giữ độc lập trước các đợt xâm lược. Câu chuyện "họ cắt long mạch để nước mình không có người tài" là cách dân gian giải thích những thất bại, đồng thời khẳng định đất này vốn thiêng, vốn sinh người giỏi. Thần đất đánh bại phép yểm là cách nói rằng sức sống của vùng đất mạnh hơn mọi trấn áp.
Tả Ao là mặt kia của cùng một tâm thế: người Việt có thể học nghề của phương Bắc, vượt qua thầy, rồi dùng nó để giữ đất cho mình. Đọc như vậy, hai truyền thuyết không mâu thuẫn mà bổ sung nhau, tạo thành một câu chuyện về chủ quyền văn hoá kể bằng ngôn ngữ phong thủy.
Chỗ phong thủy Việt khác sách Tàu
Giai thoại Tả Ao thường được dùng để nói rằng địa lý ở đất Việt phải khác sách vở phương Bắc. Điều này có cơ sở ở mặt địa hình: đồng bằng sông Hồng, sông Cửu Long thấp, phẳng, nhiều sông ngòi, nên thế nước, đường nước chảy, ao hồ quanh làng có vai trò lớn trong cách người ta nhìn đất. Phong thủy cổ vốn đã chia đất núi và đất bằng, gọi là sơn cước và bình dương, với cách xem khác nhau; ở đồng bằng Việt, cách xem đất bằng gần như là chính.
Đi thêm một bước nữa, những yếu tố như hướng gió mùa, mùa lũ, nền đất yếu cũng quyết định cách dựng làng. Nhiều "quy tắc phong thủy" của làng Việt, như đào ao trước đình, trồng tre quanh làng, đặt nhà trên gò cao, có lý do thực tế về thoát nước, chắn gió, phòng lũ, phòng trộm. Như bài phong thủy Kinh thành Huế đã nói, cần phân biệt thiết kế có chủ đích với những lời diễn giải đời sau.
Một ví dụ: con kênh "cắt long mạch"
Hình dung một làng ven sông có giai thoại: ngày xưa một ông quan cho đào con kênh qua cánh đồng, cắt đứt long mạch, từ đó làng không còn ai đỗ đạt. Người kể đổ cho "người phương Bắc" hoặc cho "quan trên muốn hại làng".
Đọc theo lối sử học, có mấy câu hỏi đáng đặt. Con kênh được đào khi nào, để làm gì: dẫn nước tưới, tiêu úng hay giao thông? Thời điểm "làng hết đỗ đạt" có trùng với lúc khoa cử thay đổi, dân làng chuyển nghề, hay chiến tranh? Câu chuyện xuất hiện trong văn bản nào sớm nhất? Rất thường gặp là con kênh có lợi thật cho nông nghiệp, còn chuyện long mạch là lời giải thích được gắn vào sau cho một sự suy giảm có nhiều nguyên nhân khác. Giai thoại vẫn đáng giữ như ký ức của làng, nhưng không nên là lý do để lấp kênh hay phản đối một công trình thuỷ lợi.
Bốn bước đọc một truyền thuyết địa lý ở quê mình
- Ghi lại nguyên văn lời kể của người già, kèm tên người kể và nơi kể, vì truyền khẩu thay đổi nhanh.
- Tìm lớp sử: nhân vật trong truyện có thật không, công trình nhắc tới được làm khi nào, có văn bia, gia phả, địa bạ nào ghi không.
- Tìm motif: truyện có mang khuôn quen như yểm bùa, thần đất trừng phạt, thầy giỏi nhìn đất biết người không. Motif lặp ở nhiều làng là dấu hiệu của truyện dân gian.
- Hỏi truyện phục vụ điều gì: giải thích địa danh, giải thích vận làng, củng cố một tín ngưỡng, hay khẳng định danh giá một dòng họ.
Những sai lầm thường gặp
- Coi Cao Biền yểm bùa là sự thật lịch sử chỉ vì Cao Biền là người có thật.
- Coi mọi sách địa lý mang tên Tả Ao là do chính ông viết.
- Đào bới nền đình, nền chùa, gò đất cổ để "tìm bùa yểm". Việc này có thể phá huỷ di tích và di vật, đồng thời nguy hiểm nếu đào gần móng công trình cũ.
- Bỏ tiền thuê "giải yểm long mạch" cho nhà, cho đất, khi người bán dịch vụ vừa nói đất bị yểm vừa đưa luôn giá giải.
- Ngược lại, chế giễu truyền thuyết làng mà không thấy giá trị ký ức và bản sắc của nó.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Nếu ở quê có gò đất, nền móng cổ hay đồ vật đào được mà người ta đồn là "đồ yểm", nên báo cho chính quyền địa phương hoặc cơ quan quản lý di tích, bảo tàng tỉnh; việc khai quật cần người có chuyên môn khảo cổ và được phép. Nếu đang mua đất mà người bán quảng cáo "đất có long mạch", "thế đất Tả Ao điểm", thì phần cần kiểm thật là giấy tờ pháp lý, quy hoạch và nền đất: hỏi luật sư hoặc văn phòng công chứng về pháp lý, hỏi kỹ sư về nền móng và nguy cơ ngập. Lời khen về long mạch không thay được những kiểm tra đó, như bài phân biệt lý học và mê tín đã gợi ý cách tự hỏi.
Giữ truyền thuyết như một di sản
Cao Biền và Tả Ao là hai nhân vật đã thành biểu tượng: một bên là nỗi lo bị chặn đường từ bên ngoài, một bên là niềm tin vào trí tuệ của chính mình. Giữ những truyện ấy, kể cho con cháu, ghi vào sách địa chí làng là giữ một phần bản sắc. Điều quan trọng là kể kèm lời rằng đây là truyền thuyết, và chỉ ra đâu là phần sử có thật như toà thành Đại La hay Chiếu dời đô.
Người thích tìm hiểu cách thầy địa lý xưa nhìn thế đất có thể bắt đầu bằng việc làm quen với chiếc la kinh; mục la bàn của Vật Phẩm Phong Thủy có nhiều cỡ để xem các vòng phương vị, nên chọn loại mặt in rõ, dễ đọc cho người mới.