Lê Quý Đôn và Vân đài loại ngữ: nhà bác học đọc lý học bằng con mắt bách khoa
Trả lời ngắn: Lê Quý Đôn là nhà bác học lớn của Việt Nam thế kỷ mười tám, đỗ Bảng nhãn, làm quan, đi sứ và để lại khối trước tác đồ sộ. Trong Vân đài loại ngữ, bộ sách mang tính bách khoa của ông, có những mục bàn về lý khí, tức bản thể của trời đất, và về hình tượng thiên văn. Ông đọc lý học như một phần trong tri thức tổng hợp, kết hợp kinh sách với quan sát và sách vở nước ngoài, thay vì như phép bói.
Bài viết giới thiệu con người, bộ sách và cách tiếp cận của ông, để thấy lý học ở Việt Nam không chỉ có chiêm đoán mà còn có một dòng học thuật nghiêm túc.
Một đời học vấn và việc quan
Lê Quý Đôn sinh năm 1726 ở làng Diên Hà, trấn Sơn Nam, nay thuộc Thái Bình. Ông nổi tiếng thông minh từ nhỏ, đỗ Bảng nhãn năm 1752. Ông giữ nhiều chức vụ dưới triều Lê Trịnh, từng đi sứ nhà Thanh, trong chuyến đi đó trao đổi văn chương với sứ thần Triều Tiên và học giả Trung Hoa. Ông mất năm 1784.
Việc đi sứ, làm quan ở nhiều nơi, kể cả vào Thuận Hóa sau khi quân Trịnh chiếm được, giúp ông tích lũy kiến thức thực địa. Phủ biên tạp lục ghi chép về vùng đất Thuận Quảng là ví dụ cho tinh thần ghi chép tỉ mỉ ấy.
Vân đài loại ngữ là sách gì
Vân đài loại ngữ là bộ sách xếp tri thức theo loại. Theo các bản giới thiệu phổ biến, sách chia thành chín mục lớn: lý khí, hình tượng, khu vũ, vựng điển, văn nghệ, âm tự, thư tịch, sĩ quy và phẩm vật. Nội dung trải từ bản thể vũ trụ, thiên văn, địa lý, tới chữ nghĩa, sách vở, phép làm người và sản vật.
Tên sách có thể hiểu là những lời xếp loại ở Vân đài, nơi gắn với việc làm sách. Đây là kiểu sách "loại thư" quen thuộc trong học thuật Đông Á, và Vân đài loại ngữ được đánh giá là một trong những công trình tiêu biểu nhất của Việt Nam thời trung đại.
Mục lý khí: bàn về bản thể
Trong lý học Tống Nho, cuộc tranh luận lớn là giữa lý và khí: cái nguyên lý vô hình và cái chất liệu vận động, cái nào là gốc. Chu Hy thường được hiểu là coi trọng lý. Ở mục lý khí, Lê Quý Đôn tập hợp và bình luận các quan điểm, và nhiều nhà nghiên cứu nhận xét ông có xu hướng nhấn mạnh vai trò của khí, coi trời đất muôn vật đều do khí tạo thành, lý nằm trong khí.
Vì đây là vấn đề triết học tinh tế, người đọc nên tham khảo các công trình nghiên cứu chuyên sâu để hiểu đúng sắc thái. Điều chắc chắn là ông không chỉ chép lại Chu Hy mà có suy nghĩ riêng.
Mục hình tượng: thiên văn trong mắt nhà nho
Mục hình tượng bàn về trời, sao, mặt trời, mặt trăng, hiện tượng khí tượng. Một điểm đáng chú ý thường được nhắc là Lê Quý Đôn có tiếp xúc với tri thức thiên văn, địa lý do các giáo sĩ phương Tây đưa vào Trung Hoa, và đưa một số hiểu biết ấy vào sách, như hình cầu của Trái Đất.
Điều này cho thấy một thái độ học thuật cởi mở: nhà nho không đóng khung trong kinh sách, mà sẵn sàng ghi nhận tri thức mới khi có căn cứ. Đây là tinh thần rất đáng học cho người đọc lý học hôm nay.
Lê Quý Đôn và Kinh Dịch
Các thư mục cổ ghi Lê Quý Đôn có trước tác bàn về các kinh, trong đó có Kinh Dịch. Mức độ tồn tại và nội dung đầy đủ của các sách này cần đối chiếu với nghiên cứu văn bản học. Điều có thể nói chắc là Dịch học hiện diện trong tư duy của ông, như ở mọi nhà nho được đào tạo bài bản, và ông tiếp cận Dịch như sách triết, sách đạo lý.
Người viết không đưa ra trích dẫn cụ thể từ các trước tác này, vì không có điều kiện đối chiếu nguyên văn. Ai cần trích dẫn nên tìm bản dịch có hiệu đính của các viện nghiên cứu.
Bài học từ cách đọc của Lê Quý Đôn
- Đặt lý học trong tri thức tổng hợp, cạnh địa lý, lịch sử, ngôn ngữ.
- Ghi chép tỉ mỉ, phân loại rõ ràng, ghi nguồn khi chép của người khác.
- Sẵn lòng tiếp nhận tri thức mới, kể cả từ ngoài truyền thống của mình.
- Có chính kiến khi bàn những vấn đề lớn, không chỉ lặp lại uy tín.
Đây là chân dung của một người học lý học với tinh thần của nhà nghiên cứu, khác xa hình ảnh thầy bói mà đôi khi người ta gán cho chữ "lý học".
Đọc Lê Quý Đôn từ đâu
Các tác phẩm chính của ông đã được dịch ra tiếng Việt, như Vân đài loại ngữ, Kiến văn tiểu lục, Phủ biên tạp lục. Người mới có thể đọc Kiến văn tiểu lục trước vì gồm những ghi chép ngắn, sinh động. Sau đó mới đến các mục lý khí, hình tượng trong Vân đài loại ngữ, nên đọc kèm phần giới thiệu của người dịch.
Một góc học với vài cuốn sách tử tế là món quà tốt cho người yêu Lê Quý Đôn; mục tháp Văn Xương và vật phẩm bàn học có những món nhỏ mang ý khuyến học, nên coi là vật nhắc tinh thần chứ không phải bảo đảm thi đỗ.