Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm: nhà lý học, nhà thơ, và vì sao sấm Trạng Trình cần đọc thận trọng
Trả lời ngắn: Nguyễn Bỉnh Khiêm sống vào thế kỷ mười sáu, đỗ Trạng nguyên thời nhà Mạc, làm quan một thời gian rồi về quê dạy học, được phong tước Trình Quốc công nên dân gian gọi là Trạng Trình. Ông là nhà thơ lớn với các tập thơ chữ Hán và chữ Nôm, và tương truyền tinh thông lý số, đặc biệt là Thái Ất. Kho "sấm Trạng Trình" lưu truyền hôm nay phần nhiều được thêm thắt qua nhiều đời, nên cần đọc như một hiện tượng văn hóa dân gian chứ không như lời tiên tri chắc chắn của ông.
Bài này kể những gì sử liệu cho biết khá chắc, sau đó bàn về lớp truyền thuyết và cách đọc sấm cho tỉnh táo.
Tiểu sử những nét chắc chắn
Nguyễn Bỉnh Khiêm sinh năm 1491 ở làng Trung Am, huyện Vĩnh Lại, xứ Hải Dương, nay thuộc Hải Phòng. Ông đỗ Trạng nguyên năm 1535 dưới triều Mạc, khi đã ngoài bốn mươi tuổi. Ông làm quan khoảng tám năm, từng dâng sớ xin trừng trị những kẻ lộng quyền, không được nghe theo thì xin về quê. Dù vậy, triều Mạc vẫn trọng dụng ông như một cố vấn, phong tới tước Trình Quốc công.
Ông mất năm 1585, thọ chín mươi lăm tuổi. Cuộc đời dài chứng kiến cuộc chiến Lê Mạc kéo dài và sự hình thành các thế lực Trịnh, Nguyễn, giúp hiểu vì sao người đời sau gửi vào ông nhiều lời tiên đoán về thời cuộc.
Am Bạch Vân và người thầy
Về quê, ông dựng am Bạch Vân, lập quán Trung Tân bên bờ sông và mở trường dạy học. Học trò của ông có nhiều người thành danh, như Phùng Khắc Khoan. Tương truyền Nguyễn Dữ, tác giả Truyền kỳ mạn lục, cũng là học trò ông. Vai trò người thầy có lẽ là ảnh hưởng thật và lâu dài nhất của Trạng Trình.
Tên quán Trung Tân, tức bến giữa, gợi triết lý giữ mức trung, không thiên lệch. Nhiều bài thơ của ông xoay quanh chữ "nhàn", chữ "đủ", sự an nhiên trước thời thế.
Thơ văn: di sản được ghi chép rõ
Ông để lại Bạch Vân am thi tập bằng chữ Hán và Bạch Vân quốc ngữ thi tập bằng chữ Nôm. Bài thơ Nôm quen thuộc nhất với học sinh Việt Nam là bài Nhàn, với hình ảnh một mai, một cuốc, một cần câu, và quan niệm "ta dại ta tìm nơi vắng vẻ, người khôn người đến chốn lao xao". Thơ ông cũng có nhiều bài phê phán thói đời đen bạc, tiền tài chi phối tình người.
Thơ cho thấy một nhà nho thấm triết lý Dịch về thời và biến, cùng tinh thần Đạo gia về sự nhàn tản. Đây là cửa vào lý học của Trạng Trình chắc chắn hơn mọi lời sấm.
Lý số trong truyền thuyết
Truyền thuyết kể ông được thầy là Bảng nhãn Lương Đắc Bằng trao cho sách Thái Ất, từ đó tinh thông lý số. Có những tài liệu mang tên Thái Ất được gán cho ông. Tuy nhiên, như với nhiều nhân vật lớn, tên tuổi của ông thu hút các văn bản về sau, và khó xác định văn bản nào thật sự của ông.
Điều có thể nói: trong văn hóa nho sĩ thời ấy, học Dịch, biết lịch số là một phần học vấn. Việc ông am hiểu lý số là hợp lý; mức độ "tiên tri" mà truyền thuyết gán cho thì nằm ngoài khả năng kiểm chứng.
Những lời khuyên tương truyền
Dân gian truyền lại ba câu chuyện nổi tiếng. Nguyễn Hoàng sai người hỏi kế, ông đáp đại ý một dải Hoành Sơn có thể dung thân muôn đời, và Nguyễn Hoàng xin vào trấn Thuận Hóa. Họ Mạc hỏi, ông khuyên giữ đất Cao Bằng có thể kéo dài thêm mấy đời. Họ Trịnh hỏi, ông nói ý giữ chùa thờ Phật thì được ăn oản, ngụ ý giữ ngôi vua Lê để nắm thực quyền.
Ba câu chuyện đều "đúng" với những gì xảy ra sau đó, và đó chính là lý do nên thận trọng: lời khuyên được kể lại sau khi sự việc đã ngã ngũ thì dễ được chỉnh cho khớp. Chúng có giá trị như cách người Việt diễn giải lịch sử thời phân tranh qua hình tượng một bậc hiền triết.
Sấm Trạng Trình: đọc thế nào
- Văn bản sấm có nhiều dị bản, được chép tay và in lại qua nhiều thời, mỗi thời thêm bớt.
- Ngôn ngữ mơ hồ, nhiều chữ chơi, cho phép gán vào nhiều sự kiện khác nhau.
- Phần "trúng" thường được chỉ ra sau khi sự kiện đã xảy ra.
- Có những câu dùng từ ngữ mà thế kỷ mười sáu chưa phổ biến, dấu hiệu của việc thêm vào muộn.
Đọc sấm như văn học dân gian thì thú vị: nó cho thấy tâm lý xã hội qua từng thời biến động. Dùng sấm để dự đoán chuyện sắp tới, hoặc để quyết định đầu tư, di cư, thì không nên.
Giữ đúng tầm vóc của Trạng Trình
Biến Nguyễn Bỉnh Khiêm thành "nhà tiên tri" có khi làm nhỏ ông đi. Tầm vóc thật của ông nằm ở học vấn, nhân cách, thơ văn và vai trò người thầy trong một thời loạn. Đền thờ ông ở quê nhà vẫn là nơi nhiều người tới tưởng nhớ, cầu học hành. Tôn kính ông bằng cách đọc thơ ông, hiểu tư tưởng của ông, có lẽ đúng tinh thần hơn cả.
Người muốn đọc thêm về Trạng Trình nên tìm sách khảo cứu có dẫn nguồn ở mục sách lý học và văn hóa, và đọc kèm một tuyển tập thơ của ông để thấy con người thật sau truyền thuyết.