Hải Thượng Lãn Ông: âm dương trong y tông Việt và bài học y đức còn nguyên giá trị
Trả lời ngắn: Hải Thượng Lãn Ông là hiệu của Lê Hữu Trác, danh y Việt Nam thế kỷ mười tám. Bộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh của ông là công trình y học đồ sộ, kế thừa lý luận âm dương ngũ hành từ Nội Kinh và các y gia Trung Hoa, đồng thời điều chỉnh theo khí hậu, thể trạng và sản vật Việt Nam. Ông cũng nổi tiếng về y đức. Đọc ông như một di sản tư tưởng là có ích; còn chữa bệnh thì phải theo bác sĩ hoặc thầy thuốc có chứng chỉ, không tự áp dụng sách xưa.
Bài này giới thiệu con người, tác phẩm, cách ông dùng lý học trong y, và những lời dạy về đạo đức nghề y vẫn còn hợp thời.
Từ con nhà võ quan đến thầy thuốc
Lê Hữu Trác quê ở Hải Dương, xuất thân trong gia đình có truyền thống khoa bảng, làm quan. Thời trẻ ông có lúc theo nghiệp võ. Sau đó ông về Hương Sơn, Hà Tĩnh, quê mẹ, để chăm sóc mẹ già. Trong thời gian ốm nặng, ông được một thầy thuốc chữa khỏi, từ đó chuyên tâm học y. Ông sống ở Hương Sơn phần lớn cuộc đời, chữa bệnh, dạy học trò và viết sách.
Hiệu Lãn Ông, tức ông lười, có nghĩa là lười với danh lợi, chứ không lười với việc học hay việc chữa bệnh. Chữ Hải Thượng gắn với quê hương ông.
Bộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh
Bộ sách gồm nhiều tập, nhiều quyển, theo cách thống kê phổ biến là hai mươi tám tập sáu mươi sáu quyển. Nội dung trải từ lý luận cơ bản, chẩn đoán, các bệnh nội khoa, phụ khoa, nhi khoa, tới dược liệu và y án, tức ghi chép các ca bệnh ông đã chữa. Ông dành nhiều năm biên soạn và học trò tiếp tục chép, truyền lại.
Giá trị của bộ sách không chỉ ở lượng kiến thức mà ở chỗ ông ghi lại kinh nghiệm thực tế của mình, kể cả những ca khó, giúp đời sau học được cách suy nghĩ của một thầy thuốc.
Âm dương ngũ hành trong cách nhìn của Lãn Ông
Như mọi y gia cổ truyền, Lãn Ông dùng âm dương, ngũ hành, tạng phủ làm khung lý luận. Ông đặc biệt quan tâm tới thủy và hỏa trong cơ thể, tức âm và dương ở mức sâu nhất, gắn với khái niệm mệnh môn. Trong bộ sách có những quyển bàn sâu về đề tài này, và có cả phần bàn về vận khí.
Điều đáng chú ý là ông nhấn mạnh phải linh hoạt: lý luận là để suy nghĩ, còn điều trị phải theo người bệnh cụ thể. Đây là cách dùng lý học đúng tinh thần, tránh áp công thức máy móc.
Kế thừa Tuệ Tĩnh và tinh thần y học Việt
Trước Lãn Ông, thiền sư Tuệ Tĩnh đã nêu tinh thần dùng thuốc Nam chữa người Nam. Lãn Ông tiếp nối tinh thần đó, chú ý tới sản vật và khí hậu nóng ẩm của Việt Nam, khác với vùng lạnh khô phương Bắc nơi nhiều sách y Trung Hoa ra đời. Sự tiếp nhận có chọn lọc này làm nên đặc trưng của y học cổ truyền Việt Nam.
Bài viết không nêu bất kỳ vị thuốc hay bài thuốc nào. Việc dùng thuốc phải do người có chuyên môn chỉ định sau khi khám.
Thượng kinh ký sự
Khoảng đầu thập niên 1780, Lãn Ông được triệu ra kinh đô Thăng Long để chữa bệnh cho thế tử phủ chúa Trịnh. Ông ghi lại chuyến đi trong Thượng kinh ký sự, một tác phẩm ký có giá trị văn học và sử liệu. Sách tả cảnh phủ chúa xa hoa, cuộc sống trong cung, và tâm trạng của một người thầy thuốc không ham công danh, chỉ mong sớm về núi.
Đọc Thượng kinh ký sự giúp thấy con người ông: tỉnh táo trước quyền lực, trung thực trong chẩn đoán, và luôn giữ khoảng cách với danh lợi.
Y đức: những lời dạy còn nguyên giá trị
Phần Y huấn cách ngôn trong bộ sách tập hợp những lời răn về đạo đức nghề y. Tinh thần chung có thể tóm tắt như sau:
- Coi việc chữa bệnh là nghề nhân đạo, không lấy làm phương tiện làm giàu.
- Đối xử như nhau với người giàu người nghèo, gọi thì đến, không phân biệt.
- Không lợi dụng lúc người bệnh nguy khốn mà đòi hỏi.
- Học không ngừng, thận trọng trong chẩn đoán, không khoe khoang.
- Khi bệnh vượt khả năng thì nói thật, không giấu dốt.
Những nguyên tắc này gặp gỡ với đạo đức y khoa hiện đại. Ngày Thầy thuốc Việt Nam vẫn thường nhắc tới Lãn Ông như một biểu tượng.
Người thầy và học trò
Lãn Ông không giữ nghề cho riêng mình. Ông mở lớp dạy học trò, giảng giải lý luận và cho học trò theo mình đi chữa bệnh để học từ thực tế. Việc biên soạn một bộ sách lớn, có hệ thống, cũng xuất phát từ mong muốn truyền lại tri thức cho người sau thay vì giữ làm bí truyền gia đình.
Tinh thần này đối lập hẳn với lối "bài thuốc gia truyền, không truyền cho người ngoài" mà nhiều người quảng cáo hôm nay. Tri thức y học có giá trị khi được chia sẻ, kiểm chứng và phê bình, và chính Lãn Ông đã đi theo hướng đó từ hơn hai thế kỷ trước.
Đọc Lãn Ông hôm nay
Có ba cách đọc phù hợp: đọc như sử liệu về một nền y học, đọc như văn học qua Thượng kinh ký sự, và đọc như bài học đạo đức nghề nghiệp. Cách không phù hợp là cắt từng đoạn trong sách để tự chữa bệnh, hoặc tin những người quảng cáo "bài thuốc bí truyền của Lãn Ông" mà không có giấy phép hành nghề.
Ai yêu thích di sản này có thể tìm bản dịch Thượng kinh ký sự hoặc sách giới thiệu về ông qua ô tìm sách Hải Thượng Lãn Ông, ưu tiên bản có chú giải của người am hiểu y học.