Thái Ất thần số: phép tính vận nước của lý học cổ và những gì còn lại hôm nay
Trả lời ngắn: Thái Ất thần số là một trong tam thức, lấy chuyển động giả định của thần Thái Ất qua cửu cung làm trục, đo bằng những chu kỳ dài nhiều năm. Người tính cộng dồn số năm từ một điểm khởi đầu rất xa gọi là thượng nguyên để biết Thái Ất đang ở cung nào, rồi xét thế đối đầu giữa phe chủ và phe khách. Vì đơn vị tính lớn, Thái Ất xưa kia dùng để bàn vận nước, mùa màng và chiến sự, ít dùng cho việc riêng.
Trong ba môn, Thái Ất là môn ít tài liệu phổ thông nhất. Bài này tóm những gì có thể nói chắc về cấu trúc, và tách rõ phần truyền thuyết quanh nó.
Thái Ất là ai
Thái Ất, còn viết Thái Nhất, là một khái niệm rất cổ trong tư tưởng Trung Hoa, vừa chỉ nguyên lý tối cao, vừa được thờ như một vị thần sao ở vùng cực Bắc. Thời Hán đã có tế lễ Thái Nhất ở cấp triều đình. Trong thuật số, Thái Ất được hình dung là một vị thần đi tuần qua các cung, và vị trí của ngài trong từng giai đoạn được cho là phản ánh thời thế.
Hiểu nguồn gốc này giúp thấy Thái Ất không phải sáng chế của một cá nhân, mà là kết quả của nhiều lớp tín ngưỡng sao trời và tư duy số học chồng lên nhau qua nhiều thế kỷ.
Cơ chế cơ bản: Thái Ất đi cửu cung
Theo mô tả phổ biến, Thái Ất ở mỗi cung ba năm, đi qua tám cung xung quanh và không vào cung giữa. Một vòng như vậy kéo dài hai mươi bốn năm. Bên cạnh Thái Ất còn có các thần khác như Văn Xương, Thủy Kích, Chủ đại tướng, Khách đại tướng, cùng với mười sáu thần xếp quanh, tạo nên một bàn cờ nhiều lớp.
Bàn Thái Ất được chia thành bảy mươi hai cục, dương độn và âm độn mỗi bên ba mươi sáu. Việc đọc bàn xoay quanh câu hỏi: phe chủ mạnh hay phe khách mạnh, các thần có bị vây, bị cách hay không.
Tích niên: phép cộng dồn thời gian
Điểm đặc biệt nhất của Thái Ất là tích niên, tức tổng số năm tính từ thượng nguyên đến năm cần xét. Con số này rất lớn, có khi tới hàng triệu năm theo các sách cổ, vì người xưa muốn đặt điểm khởi đầu ở lúc mọi chu kỳ thiên văn cùng trùng nhau. Từ tích niên, chia cho các chu kỳ để lấy số dư, người tính biết được cục và vị trí các thần.
Đây là chỗ thú vị với người nghiên cứu lịch sử khoa học: phép tích niên phản ánh nỗ lực có thật của các nhà lịch pháp cổ trong việc tìm một mốc chung cho nhiều chu kỳ thiên văn khác nhau.
Vì sao Thái Ất gắn với vận nước
Chu kỳ dài khiến Thái Ất không phân biệt được hai người sinh cùng năm, nhưng lại hợp với câu hỏi về cả một giai đoạn. Vì thế các sách Thái Ất chủ yếu ghi lời bàn về thủy hạn, mất mùa, binh đao, thịnh suy của triều đại. Nhiều triều đại đặt người chuyên tính Thái Ất trong cơ quan thiên văn, và có thời kỳ việc tự học các môn tính thiên văn, sấm vĩ trong dân gian bị hạn chế.
Chính sự gắn bó với quyền lực này khiến Thái Ất vừa được coi trọng, vừa bị giữ kín, và khó truyền rộng ra ngoài.
Thái Ất và Nguyễn Bỉnh Khiêm
Ở Việt Nam, Thái Ất thường được nhắc cùng tên Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm. Tương truyền ông tinh thông môn này, và có tài liệu mang tên Thái Ất thần kinh được gán cho ông. Tuy vậy, chưa có bằng chứng văn bản vững chắc rằng bộ sách ấy do chính tay ông viết, và những lời "sấm" được cho là kết quả tính Thái Ất phần nhiều được lưu truyền và thêm thắt qua nhiều đời.
Đọc chuyện Trạng Trình với Thái Ất nên đọc như một phần ký ức văn hóa: người Việt gửi vào một bậc hiền triết niềm tin rằng có người nhìn thấu thời thế. Giá trị lịch sử của ông nằm ở thơ văn và nhân cách, đã được ghi chép rõ ràng hơn nhiều.
Vì sao hôm nay rất ít người học Thái Ất
- Tài liệu ít, nhiều bản chép tay sai khác nhau, chữ Hán cổ khó đọc.
- Phép tính dài và dễ sai một con số là lệch cả bàn.
- Đối tượng luận là vận nước, không có "khách hàng" cá nhân nên không nuôi được người hành nghề.
- Không có cách nào kiểm tra lời bàn một cách khách quan, vì mỗi giai đoạn lịch sử đều có thể diễn giải theo nhiều hướng.
Vì thế, nếu gặp ai rao "xem Thái Ất cho cá nhân" kèm lời hứa đổi vận, nên coi đó là dấu hiệu cần cảnh giác hơn là dấu hiệu của sự uyên thâm.
Đọc Thái Ất bằng con mắt hôm nay
Có thể giữ lại ba điều. Một là tư duy chu kỳ dài: người xưa hiểu rằng thời thế lên xuống theo những nhịp lớn hơn đời người. Hai là nỗ lực thống nhất các chu kỳ thiên văn, một bước có thật trong lịch sử lịch pháp. Ba là bài học khiêm tốn: một môn chuyên luận vận nước mà không cứu được triều đại nào khỏi suy vong cho thấy giới hạn của mọi phép tính trước biến động con người.
Ai muốn tìm đọc thêm về các bậc lý học Việt như Trạng Trình có thể xem mục sách lý học và phong thủy, ưu tiên sách khảo cứu có ghi nguồn hơn là sách kể giai thoại.