Đại Lục Nhâm: tứ khóa, tam truyền và cách một sự việc được kể thành câu chuyện
Trả lời ngắn: Đại Lục Nhâm là phép tính lấy mười hai địa chi làm khung, xếp một vòng cố định gọi là địa bàn và một vòng xoay gọi là thiên bàn. Thiên bàn được xoay sao cho nguyệt tướng nằm trên giờ hỏi việc, từ đó lập ra bốn khóa theo can chi của ngày, rồi rút ra ba truyền tượng trưng cho đầu, giữa, cuối của sự việc. Nhờ trình tự ấy, Lục Nhâm thường được coi là môn luận việc cụ thể tinh tế nhất trong tam thức.
Bài này đi qua từng bước để người đọc hiểu logic bên trong. Người viết không dạy cách đoán, và cũng không khẳng định kết quả đoán là đúng hay sai; điều đáng quan tâm là cách người xưa xây một hệ quy tắc chặt chẽ đến vậy.
Tên gọi "Lục Nhâm" từ đâu ra
Trong sáu mươi hoa giáp có sáu ngày mang can Nhâm: Nhâm Thân, Nhâm Ngọ, Nhâm Thìn, Nhâm Dần, Nhâm Tý, Nhâm Tuất. Đó là "lục Nhâm". Cách giải thích thường gặp là Nhâm thuộc Thủy, mà theo thuyết Hà Đồ, số một sinh Thủy, Thủy là khởi đầu của vạn vật, nên môn này lấy Nhâm để đặt tên.
Chữ "Đại" được thêm để phân biệt với "Tiểu Lục Nhâm", một phép bấm đốt tay đơn giản hơn nhiều mà dân gian hay dùng để xem giờ xuất hành. Hai thứ cùng tên nhưng khác hẳn nhau về độ phức tạp.
Địa bàn, thiên bàn và nguyệt tướng
Địa bàn là mười hai chi xếp cố định quanh vòng: Tý ở Bắc, Ngọ ở Nam, Mão ở Đông, Dậu ở Tây. Thiên bàn cũng là mười hai chi, nhưng được xoay. Điểm mấu chốt là nguyệt tướng: một chi đại diện cho vị trí Mặt Trời trong tháng, thay đổi sau mỗi trung khí. Người lập bàn đặt nguyệt tướng lên trên chi của giờ hỏi việc, các chi còn lại xoay theo.
Ở đây thấy rõ gốc thiên văn của Lục Nhâm: nguyệt tướng gắn với chuyển động biểu kiến của Mặt Trời, còn giờ gắn với vòng quay một ngày. Thiên bàn vì thế là một mô hình bầu trời được đơn giản hóa.
Tứ khóa: bốn cặp quan hệ
Từ can và chi của ngày, người tính lập bốn khóa. Can ngày được gửi vào một chi theo quy ước gọi là ký cung, rồi tra chi trên thiên bàn nằm trên chỗ đó để được khóa thứ nhất. Khóa thứ hai lấy tiếp từ kết quả khóa một. Khóa ba và bốn làm tương tự nhưng xuất phát từ chi ngày.
Bốn khóa này mô tả quan hệ giữa "mình" (can ngày) và "việc" (chi ngày) qua lăng kính ngũ hành sinh khắc. Nhiều sách ví tứ khóa như bức ảnh hiện trường trước khi kể chuyện.
Tam truyền và chín phép lập
Từ tứ khóa, người tính tìm khóa có quan hệ khắc nổi bật để lấy làm sơ truyền, rồi từ sơ truyền tra tiếp ra trung truyền và mạt truyền. Khi không có khắc rõ ràng, phải dùng phép khác. Truyền thống gom lại thành chín phép, thường gọi là cửu tông môn, như tặc khắc, tỷ dụng, thiệp hại, dao khắc, mão tinh, biệt trách, bát chuyên, phục ngâm, phản ngâm.
Chính ở khâu này Lục Nhâm lộ ra tính "thuật toán": với cùng ngày và giờ, hai người học đúng phép sẽ ra cùng tam truyền. Sự khác nhau chỉ đến ở bước luận.
Mười hai thiên tướng
Lên trên thiên bàn còn đặt mười hai thiên tướng, bắt đầu từ Quý Nhân: Quý Nhân, Đằng Xà, Chu Tước, Lục Hợp, Câu Trần, Thanh Long, Thiên Không, Bạch Hổ, Thái Thường, Huyền Vũ, Thái Âm, Thiên Hậu. Chiều đi thuận hay ngược tùy vị trí Quý Nhân và giờ ngày hay đêm.
Thiên tướng thêm "màu sắc" cho các truyền. Một truyền mang Thanh Long được đọc theo hướng hanh thông, mang Bạch Hổ theo hướng tổn thương, mang Huyền Vũ theo hướng mờ ám. Đây là ngôn ngữ biểu tượng, không phải thực thể.
Bảy trăm hai mươi khóa
Sáu mươi ngày can chi nhân với mười hai giờ cho ra bảy trăm hai mươi tổ hợp, gọi là bảy trăm hai mươi khóa. Các sách Lục Nhâm đời sau thường liệt kê sẵn từng khóa kèm lời bàn, giúp người học tra cứu. Số tổ hợp hữu hạn này cũng cho thấy một điều: mọi người hỏi việc vào cùng một giờ của cùng một ngày sẽ nhận cùng một bàn, và chỉ khác nhau ở nội dung câu hỏi cùng cách người luận gắn bàn với việc.
Hiểu điều này giúp đọc Lục Nhâm tỉnh táo hơn. Phần chi tiết sống động trong lời đoán chủ yếu đến từ người luận, từ những gì họ biết về người hỏi, chứ không nằm sẵn trong bàn.
Đọc Lục Nhâm như một di sản
Giá trị đáng giữ của Lục Nhâm nằm ở cách nó tổ chức tư duy: luôn xét mình trong quan hệ với việc, luôn nhìn sự việc có đầu có giữa có cuối, và luôn chú ý tới yếu tố ẩn. Đó là những thói quen suy nghĩ tốt, dù không cần bàn tính vẫn tập được. Còn việc dùng Lục Nhâm để quyết định kiện tụng hay đầu tư thì nên dừng lại; những chuyện ấy cần luật sư, cần số liệu và kế hoạch của chính mình.
Người muốn đọc thêm các bản chú giải cổ có thể dùng ô tìm sách Lục Nhâm, nhưng nên chọn bản có nguyên văn chữ Hán đi kèm để tự đối chiếu.