Tam thức trong quân sự và triều đình xưa: sử liệu nói gì, truyền thuyết thêm gì
Trả lời ngắn: sử liệu cho thấy các môn tam thức có chỗ đứng thật trong triều đình xưa, chủ yếu qua cơ quan thiên văn lịch pháp, và được nhắc trong một số binh thư. Nhưng những câu chuyện quen thuộc như Gia Cát Lượng dùng Kỳ Môn bày trận hay Lưu Bá Ôn đoán trước mọi biến cố phần lớn là sản phẩm của tiểu thuyết và dân gian. Đọc đúng là thấy tam thức như một công cụ tham mưu của thời đại, không phải phép màu quyết định thắng thua.
Bài viết đi qua ba lớp: cơ quan nhà nước, binh thư, và truyền thuyết. Mỗi lớp có giá trị khác nhau với người tìm hiểu lịch sử tư tưởng.
Tam thức trong bộ máy nhà nước
Các triều đại Trung Hoa đều có cơ quan lo thiên văn lịch pháp, tên gọi đổi theo thời, như Thái Sử cục, Tư Thiên giám, Khâm Thiên giám. Nhiệm vụ chính là làm lịch, quan sát hiện tượng trời, và chọn ngày cho các nghi lễ lớn. Trong một số thời kỳ, các phép thuật số như Thái Ất, Lục Nhâm cũng thuộc phạm vi của những cơ quan này.
Ở Việt Nam, các triều Lê, Nguyễn cũng có cơ quan tương tự, như Khâm Thiên giám thời Nguyễn, lo làm lịch và chọn ngày lễ. Điều này cho thấy các môn lý học từng được coi là tri thức nhà nước, gắn với trật tự lễ nghi, chứ không đơn thuần là nghề bói ngoài chợ.
Vì sao triều đình giữ chặt các môn này
Lời bàn về thiên tượng và thời vận có sức nặng chính trị. Một lời đồn "triều đại sắp mạt" có thể thành cớ cho nổi loạn. Vì vậy nhiều triều đại hạn chế việc dân gian tự học thiên văn và lưu hành sấm vĩ. Sự hạn chế này một mặt giữ ổn định, mặt khác khiến tri thức chỉ truyền trong phạm vi hẹp và dễ thất lạc.
Hệ quả để lại tới hôm nay: nhiều bản sách tam thức chỉ còn dạng chép tay, sai lệch giữa các bản, và người học phải tốn công đối chiếu.
Tam thức trong binh thư
Một số binh thư cổ có phần nói về chọn thời, xem phương vị và khí tượng trước khi hành quân. Kỳ Môn đặc biệt được gắn với việc này vì cấu trúc bát môn gợi đến cửa ra vào và hướng tiến lui. Tuy vậy, các binh thư nổi tiếng nhất như Tôn Tử binh pháp lại nhấn mạnh tình báo, địa hình, lòng quân và hậu cần. Tôn Tử còn có ý rằng biết địch phải hỏi người, không trông vào quỷ thần hay suy đoán từ hiện tượng.
Hai luồng ấy cùng tồn tại: thuật số là một phần nghi thức và tâm lý của quân đội, còn thắng bại thực tế do mưu lược và lực lượng quyết định.
Trương Lương và truyền thuyết rút gọn Kỳ Môn
Trương Lương là mưu thần có thật của Hán Cao Tổ, được Sử ký ghi chép kỹ. Câu chuyện ông nhận sách từ ông già ở cầu Dĩ Thượng cũng có trong Sử ký, và cuốn sách ấy được nói là binh thư của Thái Công. Còn việc ông rút gọn Kỳ Môn thành mười tám cục là truyền thuyết đời sau, không thấy trong sử liệu chính.
Thấy rõ chỗ nối giữa sử và truyền thuyết: một nhân vật có thật, một cuốn sách bí ẩn có thật trong ghi chép, rồi đời sau gán thêm nội dung cho cuốn sách ấy.
Gia Cát Lượng và bát trận đồ
Gia Cát Lượng là thừa tướng nhà Thục Hán, và Tam quốc chí của Trần Thọ có ghi ông chỉnh đốn binh pháp, lập bát trận đồ. Nhưng bát trận ở đây được nhiều nhà nghiên cứu hiểu là cách bố trí đội hình quân sự. Hình ảnh ông hô phong hoán vũ, dùng Kỳ Môn biến trận để vây tướng địch đến từ Tam quốc diễn nghĩa, một tiểu thuyết ra đời hơn nghìn năm sau.
Tiểu thuyết đã làm Gia Cát Lượng thành biểu tượng của trí tuệ thần kỳ. Đó là giá trị văn học lớn, nhưng không nên lấy làm bằng chứng cho hiệu lực của Kỳ Môn.
Lưu Bá Ôn và sấm ký
Lưu Cơ, tự Bá Ôn, là mưu thần có thật giúp Chu Nguyên Chương lập nhà Minh, nổi tiếng học rộng cả thiên văn. Nhiều tác phẩm sấm ký về sau được gán cho ông, nổi tiếng nhất là bài Thiêu bính ca. Giới nghiên cứu phần lớn cho rằng các văn bản này xuất hiện muộn và được viết thêm theo từng thời kỳ để "đoán trúng" những việc đã xảy ra.
Đây là cơ chế chung của sấm truyền: văn bản mơ hồ, được sửa dần, và chỉ được đem ra đối chiếu sau khi sự việc đã xảy ra.
Vì sao truyền thuyết thích bám vào các nhà mưu lược
Có một lý do dễ hiểu: chiến thắng của một người tài thường đến từ những thứ khó kể, như đọc đúng lòng người, nắm thông tin sớm, chịu khó tính hậu cần. Kể như vậy thì khô. Gán cho họ một phép bí truyền thì câu chuyện lập tức hấp dẫn, và người nghe có cảm giác bí quyết thành công nằm trong một cuốn sách có thể truyền tay.
Hiểu cơ chế này giúp đọc truyện cũ mà không bị dẫn dắt. Trí tuệ của Trương Lương hay Gia Cát Lượng đáng học ở chỗ họ quan sát, nhẫn nại và biết dùng người, những điều không cần bàn tính nào cả.
Bài học khi đọc lịch sử tam thức
- Tách nhân vật có thật khỏi phép màu gán cho họ.
- Xem nguồn: chính sử, binh thư hay tiểu thuyết.
- Để ý thời điểm văn bản xuất hiện so với sự kiện nó "đoán".
- Nhớ rằng triều đại nào cũng có người giỏi tam thức, và triều đại nào cũng có lúc suy.
Người yêu lịch sử và muốn có một vật nhỏ gợi nhớ những nhân vật mưu lược trên bàn đọc sách có thể xem mục tháp Văn Xương và vật phẩm bàn học, chọn vì ý nghĩa khuyến học hơn là vì lời hứa thi đỗ.