Vì sao tam thức ít người học tới nơi, và cách tìm hiểu mà không sa vào chiêu trò
Trả lời ngắn: tam thức ít người học tới nơi vì ba rào cản cùng lúc: tài liệu gốc viết bằng chữ Hán cổ và có nhiều bản sai khác, phép lập bàn đòi hỏi nắm vững lịch tiết khí và can chi, và quan trọng nhất là không có thước đo khách quan nào để biết mình đã luận đúng hay chưa. Người tìm hiểu hôm nay nên học tam thức như học một hệ tư tưởng và lịch sử, không như học một nghề kiếm tiền nhanh.
Bài này viết cho người đang tò mò, có thể vừa thấy quảng cáo khóa học Kỳ Môn ba buổi. Mục đích là giúp đặt kỳ vọng đúng và tránh những lời mời chào khéo léo.
Rào cản thứ nhất: văn bản
Các sách tam thức kinh điển chủ yếu viết bằng chữ Hán cổ, văn phong cô đọng, nhiều thuật ngữ không có trong từ điển phổ thông. Nhiều bản được chép tay qua nhiều đời nên sai một chữ, đảo một câu là chuyện thường. Bản dịch tiếng Việt có nhưng không nhiều, chất lượng không đều, và hiếm bản dịch kèm nguyên văn để đối chiếu.
Người học nghiêm túc vì thế cần ít nhất vốn chữ Hán căn bản, hoặc làm việc với một bản dịch có chú giải rõ nguồn. Không có cách nào nhảy qua bước này.
Rào cản thứ hai: lịch và tính toán
Lập một bàn Kỳ Môn hay Lục Nhâm đòi hỏi biết chính xác tiết khí, trung khí, can chi của ngày và giờ, thậm chí giờ mặt trời thật tại nơi đang đứng. Việt Nam dùng giờ múi bảy, nhưng giờ mặt trời ở Hà Nội và ở Cà Mau lệch nhau một chút, và cả hai đều lệch giờ đồng hồ. Các phái xử lý điều này khác nhau.
Phần mềm giúp tính nhanh, nhưng người không hiểu cách tính sẽ không biết phần mềm đang theo quy ước nào. Học tam thức mà dựa hoàn toàn vào phần mềm thì giống học toán chỉ biết bấm máy.
Rào cản thứ ba: nhiều phái, không có chuẩn
Kỳ Môn có phái chuyển bàn và phái phi bàn, khác nhau từ cách các ký hiệu di chuyển. Lục Nhâm có những khác biệt ở cách lấy Quý Nhân ngày đêm. Mỗi phái có thầy, có sách, và thường cho rằng mình đúng. Không có hội đồng hay thí nghiệm nào phân xử.
Người mới thường hoang mang khi thấy hai sách cho hai bàn khác nhau. Cách tốt nhất là chọn một hệ, ghi rõ mình theo hệ nào, và đọc các hệ khác như tham khảo.
Rào cản lớn nhất: không có thước đo đúng sai
Học toán, ta biết bài giải đúng hay sai. Học tiếng, ta biết người nghe có hiểu không. Học tam thức, phần lập bàn có thể kiểm tra, nhưng phần luận thì không. Một lời đoán mơ hồ có thể khớp với nhiều kết quả, và người ta thường nhớ lần trúng, quên lần trật.
Thiếu thước đo khiến việc "giỏi" trở thành chuyện danh tiếng và lời kể hơn là năng lực kiểm chứng được. Đây là lý do sâu xa khiến tam thức khó có người học tới nơi theo nghĩa hiện đại.
Dấu hiệu khóa học hoặc dịch vụ thổi phồng
- Hứa học vài buổi là luận được, đoán được tương lai.
- Gieo nỗi lo, kiểu "năm nay hạn lớn, phải hóa giải bằng Kỳ Môn", rồi bán cách giải.
- Nói rằng càng đóng nhiều tiền, bàn càng "linh".
- Giục đăng ký ngay vì "chỉ còn vài suất", "giờ đẹp sắp qua".
- Dặn "đừng nói cho ai biết kẻo mất linh", tức là ngăn người học hỏi ý kiến người khác.
- Gắn Kỳ Môn với hứa hẹn làm giàu hay chữa bệnh.
Thấy một trong những dấu hiệu này, nên dừng lại và hỏi thêm người hiểu biết. Lý học đúng nghĩa không cần vội vã hay bí mật.
Một lộ trình tự học tỉnh táo
- Học vững âm dương, ngũ hành, can chi, bát quái, cửu cung.
- Học lịch tiết khí đến mức tự tính được can chi ngày.
- Đọc một sách khảo cứu lịch sử về tam thức trước khi đọc sách "bí kíp".
- Chọn một môn, một phái, tự lập bàn bằng tay vài chục lần.
- Ghi chép lời luận và kết quả thật, kể cả lần sai, để thấy giới hạn.
Lộ trình này chậm, nhưng nó biến việc học tam thức thành một cuộc khám phá lịch sử tư tưởng có phương pháp.
Những câu nên hỏi người dạy trước khi đăng ký
Nếu vẫn muốn theo một lớp, vài câu hỏi đơn giản sẽ cho biết người dạy nghiêm túc tới đâu. Thầy theo phái nào, và vì sao chọn phái đó? Thầy dạy lập bàn bằng tay hay chỉ dùng phần mềm? Giáo trình dựa trên sách gốc nào, có nguyên văn để đối chiếu không? Thầy nói gì về những lần mình luận sai?
Người dạy tử tế thường trả lời thẳng, sẵn lòng nói giới hạn của môn học và không né câu hỏi về sai số. Người chỉ nói về những lần "đoán trúng như thần" mà không bao giờ nhắc lần trật thì nên cân nhắc kỹ. Một khóa học tốt làm người học hiểu sâu hơn, không làm người học sợ hãi hay phụ thuộc vào thầy.
Học tam thức để được gì
Nếu không phải để đoán trúng, học tam thức còn ý nghĩa gì? Có ít nhất ba thứ: hiểu một hệ thống tri thức từng giữ vai trò lớn trong văn minh Đông Á; rèn khả năng làm việc với cấu trúc phức tạp; và có vốn để đọc hiểu văn học, sử sách nơi tam thức xuất hiện. Người học như vậy sẽ không cần ai hứa hẹn gì cả.
Cho góc học tập, một bộ sách nhập môn tử tế và cuốn sổ ghi chép đáng giá hơn mọi vật phẩm. Mục sách lý học có một số đầu sách để bắt đầu; hãy đọc phần giới thiệu và mục lục trước khi mua.