Kỳ Môn Độn Giáp: đọc cấu trúc bàn cửu cung, bát môn, cửu tinh và bát thần
Trả lời ngắn: một bàn Kỳ Môn Độn Giáp là chín cung xếp theo Lạc Thư, trên đó chồng bốn lớp ký hiệu: địa bàn và thiên bàn của các can (tam kỳ lục nghi), cửu tinh, bát môn và bát thần. Bàn được lập theo tiết khí và giờ, chia thành dương độn khi ngày dài dần và âm độn khi ngày ngắn dần. Hiểu được bốn lớp này là đã nắm được khung xương của môn học.
Bài viết không dạy luận đoán. Mục đích là giúp người đọc nhìn một bàn Kỳ Môn mà biết mỗi ô chữ từ đâu ra, để đọc sách cổ hay nghe ai giảng thì phân biệt được đâu là cấu trúc, đâu là lời bàn thêm.
Nền móng: cửu cung Lạc Thư
Chín cung của Kỳ Môn xếp theo ma phương Lạc Thư: số 1 ở phương Bắc, 9 ở phương Nam, 3 ở Đông, 7 ở Tây, 5 ở giữa, các số chẵn ở bốn góc. Mỗi cung ứng với một quẻ hậu thiên bát quái: Khảm ở cung 1, Khôn ở 2, Chấn ở 3, Tốn ở 4, Càn ở 6, Đoài ở 7, Cấn ở 8, Ly ở 9. Cung 5 ở giữa không có quẻ riêng và thường gửi sang cung 2.
Điều cần nhớ là các ký hiệu trên bàn sẽ "bay" qua các cung theo thứ tự số Lạc Thư, không theo vòng tròn chiều kim đồng hồ. Người mới hay nhầm chỗ này nhất.
Tam kỳ lục nghi và nghĩa chữ "độn Giáp"
Mười thiên can được chia thành hai nhóm. Ất, Bính, Đinh gọi là tam kỳ. Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý gọi là lục nghi. Riêng can Giáp không xuất hiện trên bàn mà ẩn dưới lục nghi: mỗi tuần mười ngày bắt đầu bằng một ngày Giáp, và Giáp của tuần đó được gửi vào một nghi tương ứng, như Giáp Tý gửi vào Mậu.
Chữ "độn" là ẩn. Cách giải thích quen thuộc là Giáp tượng trưng cho người chỉ huy, nên phải giấu đi cho an toàn, để Canh là kẻ địch khó tìm. Đây là cách nói hình tượng của sách cổ, nhưng nó giúp nhớ cấu trúc rất nhanh.
Cửu tinh: chín ngôi sao
Lớp thứ hai là chín ngôi sao: Thiên Bồng, Thiên Nhuế, Thiên Xung, Thiên Phụ, Thiên Cầm, Thiên Tâm, Thiên Trụ, Thiên Nhậm, Thiên Anh. Mỗi sao có cung gốc riêng, ví dụ Thiên Bồng gốc ở cung 1, Thiên Anh gốc ở cung 9, Thiên Cầm ở giữa.
Tên các sao này thường được gắn với chòm Bắc Đẩu, nhưng trên bàn Kỳ Môn chúng là ký hiệu, không phải vị trí thiên văn đo được. Khi lập bàn, cả vòng cửu tinh xoay theo sao trực phù của tuần đang dùng.
Bát môn: tám cửa
Bát môn là lớp được biết nhiều nhất: Hưu, Sinh, Thương, Đỗ, Cảnh, Tử, Kinh, Khai. Trong sách phổ thông, Hưu, Sinh, Khai thường được coi là ba cửa tốt; Thương, Tử, Kinh thường được xem là bất lợi; Đỗ và Cảnh tùy việc. Mỗi cửa có cung gốc, ví dụ Hưu môn gốc ở cung Khảm, Sinh môn ở Cấn, Khai môn ở Càn.
Vì bát môn mang tên dễ hiểu, nhiều người chỉ nhìn cửa rồi kết luận. Sách Kỳ Môn nghiêm túc đều nhấn mạnh phải xét cùng lúc cửa, sao, thần và can trong một cung, cộng với quan hệ ngũ hành giữa chúng và cung. Nhìn riêng một lớp là đọc sai.
Bát thần: tám vị thần tượng trưng
Lớp ngoài cùng là bát thần. Một danh sách thường gặp gồm Trực Phù, Đằng Xà, Thái Âm, Lục Hợp, Bạch Hổ, Huyền Vũ, Cửu Địa, Cửu Thiên. Có phái dùng Câu Trần và Chu Tước thay cho Bạch Hổ và Huyền Vũ. Bát thần đi thuận ở dương độn và đi ngược ở âm độn.
Bát thần không phải đối tượng thờ cúng. Chúng là nhãn tính chất: Lục Hợp gợi hòa hợp, Huyền Vũ gợi sự che giấu, Cửu Thiên gợi sự lên cao. Hiểu như vậy giúp tránh cách nói thần bí hóa không cần thiết.
Dương độn, âm độn và mười tám cục
Năm được chia làm hai nửa theo tiết khí. Từ Đông chí đến trước Hạ chí dùng dương độn, từ Hạ chí đến trước Đông chí dùng âm độn. Mỗi bên có chín cục, tổng cộng mười tám cục cơ bản. Mỗi tiết khí lại chia ba nguyên thượng, trung, hạ, mỗi nguyên ứng với một cục.
Tương truyền ban đầu Kỳ Môn có hàng nghìn cục, sau được rút gọn dần, và truyền thuyết gán việc rút còn mười tám cục cho Trương Lương thời Hán. Câu chuyện đó không có chứng cứ chắc chắn, nhưng nó phản ánh xu hướng có thật: các môn thuật số được giản lược để dễ dùng.
Những chỗ người mới hay sai
- Lẫn tiết khí với ngày âm lịch, dẫn tới chọn sai cục.
- Không xử lý trường hợp giao tiết khí, mà các sách gọi là siêu thần, tiếp khí; mỗi phái có cách riêng.
- Dùng giờ đồng hồ mà không đổi sang giờ mặt trời thật của nơi mình ở.
- Chỉ nhìn bát môn mà bỏ qua sao, thần, can.
- Tin phần mềm lập bàn mà không biết phần mềm đó theo phái nào.
Người thích đối chiếu phương vị trên bàn với hướng thật có thể dùng một chiếc la bàn tốt; mục la bàn và thước Lỗ Ban có vài loại để tham khảo, miễn là nhớ rằng la bàn chỉ giúp đo hướng, còn việc luận bàn vẫn là chuyện của kiến thức.