Tam thức là gì: Thái Ất, Kỳ Môn Độn Giáp, Đại Lục Nhâm khác nhau ở đâu

Trả lời ngắn: tam thức là tên gọi chung cho ba phép thuật số lớn của lý học cổ Trung Hoa là Thái Ất, Kỳ Môn Độn Giáp và Đại Lục Nhâm. Cả ba đều lấy can chi, lịch tiết khí và một bàn mô phỏng trời đất làm khung, rồi dựa vào thời điểm để luận việc. Khác nhau ở chỗ Thái Ất thiên về vận lớn của quốc gia, Kỳ Môn thiên về thế và hướng hành động, Lục Nhâm thiên về diễn biến một sự việc cụ thể.

Nhiều người nghe tên tam thức như nghe chuyện kiếm hiệp. Bài này đặt ba môn về đúng chỗ của chúng: những hệ thống tính toán phức tạp, từng được triều đình và giới quân sự xem trọng, và hôm nay đáng đọc như một phần lịch sử tư tưởng.

Vì sao gọi là "thức"

Chữ "thức" ở đây gốc là cái bàn tính toán, thường gọi là thức bàn. Khảo cổ học đã tìm thấy những chiếc thức bàn thời Hán: một đĩa tròn tượng trưng cho trời đặt trên một tấm vuông tượng trưng cho đất, mặt khắc can chi, sao và phương vị. Người dùng xoay đĩa trời theo thời điểm rồi đọc quan hệ giữa các ký hiệu.

Hình ảnh trời tròn đất vuông ấy là nền chung của cả ba môn. Khác biệt nằm ở việc mỗi môn đặt lên bàn những yếu tố nào và đọc chúng theo quy tắc gì. Hiểu chữ "thức" là một dụng cụ thì dễ hiểu vì sao tam thức nặng về tính toán hơn là cảm hứng.

Thái Ất: phép tính vận lớn

Thái Ất lấy một vị thần trừu tượng gọi là Thái Ất đi qua các cung của cửu cung theo chu kỳ dài, thường mô tả là ở mỗi cung ba năm và không vào cung giữa. Từ một điểm khởi đầu rất xa trong quá khứ, người tính cộng dồn số năm để định Thái Ất đang ở đâu, rồi xét các thần chủ khách, thế đối đầu giữa chúng.

Vì đơn vị thời gian lớn, Thái Ất xưa kia được dùng để bàn chuyện thời thế, mùa màng, chiến tranh của cả một nước. Ít ai dùng Thái Ất để xem chuyện riêng một người. Ở Việt Nam, tương truyền Nguyễn Bỉnh Khiêm tinh thông Thái Ất, nhưng mức độ thật đến đâu thì sử liệu không cho biết rõ.

Kỳ Môn Độn Giáp: bàn đồ của hành động

Kỳ Môn đặt lên chín cung bốn lớp ký hiệu: tam kỳ lục nghi (các can), cửu tinh, bát môn và bát thần. Chữ "độn Giáp" nghĩa là can Giáp, vốn tượng trưng cho người cầm quyền, được giấu dưới sáu can Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý. Bàn được lập theo tiết khí và giờ, chia làm dương độn và âm độn.

Vì có bát môn gắn với phương vị, Kỳ Môn xưa được hình dung là phép chọn hướng xuất quân, chọn lúc hành sự. Đây là môn được nhắc nhiều nhất trong truyện kể về Trương Lương, Gia Cát Lượng, Lưu Bá Ôn, dù phần lớn chỉ là truyền thuyết.

Đại Lục Nhâm: phép đọc diễn biến

Lục Nhâm không dùng cửu cung mà dùng mười hai địa chi xếp thành hai vòng: địa bàn cố định và thiên bàn xoay theo nguyệt tướng và giờ hỏi việc. Từ can chi của ngày, người tính lập ra tứ khóa, rồi theo những quy tắc chặt chẽ rút ra tam truyền gồm sơ truyền, trung truyền, mạt truyền, tượng trưng cho đầu, giữa và cuối một sự việc.

Thêm mười hai thiên tướng như Quý Nhân, Thanh Long, Bạch Hổ, Huyền Vũ, bàn Lục Nhâm thành một câu chuyện có trình tự. Vì thế các sách hay xem Lục Nhâm là môn tinh tế nhất khi luận một việc cụ thể, như kiện tụng, đi xa, tìm đồ mất.

So sánh ba môn trong một bảng

Có một cách chia quen thuộc trong sách cổ: Thái Ất ứng với trời, Kỳ Môn ứng với đất, Lục Nhâm ứng với người. Đây là cách nói để dễ nhớ, không phải định nghĩa chặt chẽ.

Điểm chung: tất cả đều đứng trên lịch

Dù khác cấu trúc, tam thức đều không chạy nổi nếu thiếu lịch can chi và tiết khí chính xác. Sai một tiết khí là lập sai cục Kỳ Môn. Sai nguyệt tướng là xoay sai thiên bàn Lục Nhâm. Điều này giải thích vì sao trong lịch sử, người giỏi tam thức thường cũng là người am hiểu thiên văn lịch pháp, và vì sao các triều đại giữ những môn này trong cơ quan thiên văn của nhà nước.

Nó cũng cho thấy một sự thật ít người nói: phần lớn công sức của tam thức nằm ở khâu tính toán, khâu có thể kiểm tra đúng sai. Phần luận đoán sau đó mới là chỗ phụ thuộc vào kinh nghiệm và cách hiểu của người đọc bàn.

Đọc tam thức thế nào cho tỉnh táo

Có ba điều nên giữ khi tìm hiểu. Thứ nhất, phân biệt cấu trúc với truyền thuyết: cấu trúc bàn có thể học và kiểm chứng trong sách, còn chuyện Gia Cát Lượng bày trận bằng Kỳ Môn là văn học. Thứ hai, tam thức có nhiều phái, mỗi phái lập bàn hơi khác, nên đừng tin ai nói chỉ có một cách đúng. Thứ ba, lời luận của tam thức là cách người xưa sắp xếp suy nghĩ trước một quyết định, không thay được thông tin thật, kế hoạch tài chính hay lời khuyên của người có chuyên môn.

Nếu muốn có vài cuốn sách nhập môn để tự đọc chậm, có thể xem mục sách phong thủy và lý học rồi chọn bản có chú giải rõ ràng, tránh những cuốn hứa hẹn "học nhanh, đoán chuẩn".

Câu hỏi thường gặp