Thứ tự 64 quẻ Dịch: 32 cặp quẻ Văn Vương, dãy Tiên thiên của Thiệu Ung và thiên Tự Quái

Trả lời ngắn: 64 quẻ Dịch có ít nhất ba cách sắp xếp nổi tiếng. Thứ tự Văn Vương trong sách Chu Dịch xếp quẻ thành 32 cặp, trong đó 28 cặp là hai quẻ lộn ngược của nhau và 4 cặp là hai quẻ đảo hết âm dương. Thứ tự Tiên thiên của Thiệu Ung đi từ Càn đến Khôn theo đúng quy luật nhị phân. Còn Tự Quái truyện là một bài văn giải thích vì sao quẻ này đứng sau quẻ kia; đó là cách đọc của người đời sau, không phải bản thiết kế gốc.

Bài này dành cho người đã biết hào, quẻ đơn, quẻ kép và muốn hiểu bức tranh lớn: vì sao Càn đứng đầu, Vị Tế đứng cuối, vì sao sách chia Thượng kinh và Hạ kinh, và vì sao cùng 64 quẻ mà mỗi trường phái vẽ một sơ đồ khác. Mọi con số về cặp quẻ, quẻ đối xứng và thứ tự nhị phân trong bài đã được kiểm lại bằng chương trình máy tính.

Vì sao thứ tự quẻ đáng để tìm hiểu

Người mới học Dịch thường đọc từng quẻ như từng lá bài rời. Cách đọc đó không sai, nhưng bỏ mất một lớp nghĩa: trong sách Chu Dịch, mỗi quẻ có hàng xóm, và hàng xóm của nó thường là chính nó nhìn từ phía bên kia. Hiểu thứ tự giúp ba việc cụ thể.

1. Nhớ 64 quẻ dễ hơn rất nhiều, vì thực chất chỉ cần nhớ 32 cặp.
2. Đọc lời quẻ có đối chiếu: lời của Thái nói gì thì Bĩ nói điều ngược lại, lời của Tổn và Ích soi vào nhau.
3. Thấy được phần nào là cấu trúc toán học có thật, phần nào là lời giảng của người đời sau gán vào. Đây là kỹ năng tách lớp mà bài nào về lý học cũng cần.

Nếu còn chưa vững phần cấu trúc một quẻ, nên đọc trước bài cấu trúc một quẻ Dịch: hào, quẻ đơn, quẻ kép, vì phần dưới đây dùng các khái niệm đó liên tục.

Thứ tự Văn Vương: 32 cặp quẻ

Thứ tự 64 quẻ in trong các bản Chu Dịch truyền lại, bắt đầu bằng Càn, Khôn, Truân, Mông và kết thúc bằng Ký Tế, Vị Tế, thường được gọi là thứ tự Văn Vương. Cái tên này theo truyền thống gán việc trùng quẻ cho Chu Văn Vương; giới nghiên cứu không có bằng chứng trực tiếp về người sắp xếp, nên gọi như một quy ước là đủ.

Quan sát quan trọng nhất là các quẻ đi thành từng đôi: quẻ 1 với quẻ 2, quẻ 3 với quẻ 4, cứ thế đến quẻ 63 với quẻ 64. Trong mỗi đôi, quẻ sau được tạo từ quẻ trước bằng một trong hai phép:

• Lộn ngược quẻ, tức lật sáu hào từ dưới lên thành từ trên xuống. Đây là phép mà bài về quẻ biến gọi là quẻ tổng (hay quẻ phản, quẻ đảo).
• Đảo âm dương từng hào, dương thành âm, âm thành dương. Đây là quẻ thác (hay quẻ đối, quẻ bàng thông).

Đếm thử cả 32 đôi sẽ thấy: 28 đôi theo phép lộn ngược, 4 đôi theo phép đảo âm dương. Bốn đôi đặc biệt đó là Càn và Khôn, Di và Đại Quá, Khảm và Ly, Trung Phu và Tiểu Quá.

Vì sao lại có đúng bốn đôi ngoại lệ

Lý do nằm ở tính đối xứng. Có đúng tám quẻ mà lộn ngược lên vẫn ra chính nó, vì hào 1 giống hào 6, hào 2 giống hào 5, hào 3 giống hào 4. Tám quẻ này là Càn, Khôn, Di, Đại Quá, Khảm, Ly, Trung Phu, Tiểu Quá. Với chúng, phép lộn ngược không tạo ra quẻ mới, nên người sắp xếp phải dùng phép đảo âm dương để ghép đôi. Và đảo âm dương tám quẻ này thì ra đúng từng cặp trong nhóm: Càn với Khôn, Di với Đại Quá, Khảm với Ly, Trung Phu với Tiểu Quá.

Nói cách khác, quy luật ghép đôi của thứ tự Văn Vương là một quy luật nhất quán: dùng phép lộn ngược khi được, chỉ dùng phép đảo âm dương khi phép lộn ngược bất lực. Đây là một cấu trúc toán học có thật, ai cũng kiểm được bằng giấy bút trong nửa giờ.

Thượng kinh và Hạ kinh: một đường cắt không chia đều

Sách Chu Dịch chia làm hai phần. Thượng kinh gồm 30 quẻ, từ Càn đến Ly. Hạ kinh gồm 34 quẻ, từ Hàm đến Vị Tế. Chỗ chia không đều này khiến nhiều thế hệ tìm lời giải thích.

Một cách giải thích quen thuộc trong các sách chú: Thượng kinh mở bằng Càn, Khôn, tức trời đất, nói về đạo của tự nhiên; Hạ kinh mở bằng Hàm, Hằng, tức cảm ứng nam nữ và sự bền lâu của vợ chồng, nói về đạo của con người. Thượng kinh kết bằng Khảm, Ly, nước và lửa; Hạ kinh kết bằng Ký Tế, Vị Tế, hai quẻ cũng do Khảm và Ly chồng lên nhau.

Một cách nhìn khác, đếm theo số "hình": nếu tính mỗi cặp lộn ngược là một hình (vì thực chất chỉ là một hình nhìn từ hai phía) và mỗi quẻ đối xứng là một hình riêng, thì Thượng kinh và Hạ kinh có số hình bằng nhau, mỗi bên 18. Có thể tự kiểm: Thượng kinh có 6 quẻ đối xứng (Càn, Khôn, Di, Đại Quá, Khảm, Ly) và 24 quẻ còn lại tạo 12 hình, tổng 18; Hạ kinh có 2 quẻ đối xứng (Trung Phu, Tiểu Quá) và 32 quẻ còn lại tạo 16 hình, tổng 18. Sự cân bằng này có thể là chủ ý, có thể là trùng hợp; không có văn bản cổ nào xác nhận. Người đọc nên giữ nó ở dạng một quan sát thú vị, không phải một định luật.

Tự Quái truyện: bài văn kể chuyện thứ tự

Trong mười thiên Thập Dực, có một thiên tên là Tự Quái, nghĩa là "thứ tự các quẻ". Thiên này đi qua từng quẻ và giải thích vì sao quẻ sau nối quẻ trước, theo lối lập luận như: có trời đất rồi mới có muôn vật, muôn vật mới sinh thì còn non nớt và khó khăn, nên sau Càn, Khôn là Truân; vật mới sinh thì mông muội, nên sau Truân là Mông; mông muội thì cần nuôi dưỡng, nên sau Mông là Nhu, quẻ có nghĩa chờ đợi và ăn uống.

Đọc Tự Quái giống như đọc một câu chuyện về sự trưởng thành của xã hội: sinh ra, học hỏi, tranh chấp (Tụng), đánh nhau (Sư), liên kết (Tỷ), tích luỹ (Tiểu Súc), lễ nghi (Lý), thịnh (Thái), rồi suy (Bĩ). Ý tưởng chạy xuyên suốt là sự vật đi tới cực thì đổi chiều, một ý mà bài ba nghĩa của chữ Dịch gọi là biến dịch.

Đọc Tự Quái cho đúng tầm

Có hai điều nên giữ khi đọc thiên này. Thứ nhất, Tự Quái được viết sau phần kinh rất lâu, nên nó là một lời giải thích, không phải tài liệu của người sắp quẻ. Thứ hai, nhiều mối nối trong đó dựa vào lối chơi chữ: lấy một nghĩa phụ của tên quẻ để nối sang quẻ sau. Ví dụ tên quẻ Nhu được hiểu là "đồ ăn uống" để nối với Tụng, vì có ăn uống thì sinh tranh chấp. Lối nối này hay về mặt văn chương nhưng không chứng minh được rằng người xưa sắp quẻ vì lý do đó.

Giá trị thật của Tự Quái là cho thấy cách người đời Hán và trước Hán đọc Dịch: như một vòng đời có trước có sau, không phải 64 câu sấm rời rạc. Đó là lý do nó đáng đọc.

Thứ tự Tiên thiên của Thiệu Ung

Đến đời Tống, Thiệu Ung, một học giả nổi tiếng về tượng số, phổ biến một sơ đồ khác gọi là Tiên thiên. Ông trình bày 64 quẻ theo phép "nhất phân vi nhị": từ Thái cực sinh hai nghi âm dương, hai nghi sinh bốn tượng, bốn tượng sinh tám quẻ, rồi cứ chia đôi mãi đến 64.

Kết quả là một dãy rất đều: Càn, Quải, Đại Hữu, Đại Tráng, Tiểu Súc, Nhu, Đại Súc, Thái, Lý, Đoài, và cứ thế đến Tỷ, Bác, Khôn. Nếu gán hào dương là 1, hào âm là 0, đọc hào dưới cùng là chữ số hàng cao nhất, thì Càn là 111111, tức 63, quẻ kế là 62, rồi 61, cứ giảm dần đến Khôn là 0. Đó là dãy đếm nhị phân đầy đủ.

Đầu thế kỷ XVIII, nhà toán học Leibniz, người đang phát triển hệ đếm nhị phân, nhận được sơ đồ quẻ này qua thư từ với một giáo sĩ dòng Tên ở Trung Hoa và nhận ra sự trùng khớp. Câu chuyện này hay được kể như bằng chứng "người xưa đã biết nhị phân". Cách nói chính xác hơn: phép chia đôi liên tiếp tự nhiên sinh ra cấu trúc nhị phân, và Thiệu Ung đã sắp quẻ theo phép đó; còn người xưa có dùng nó như một hệ đếm để tính toán hay không thì không có bằng chứng.

Hai vòng bát quái: Tiên thiên và Hậu thiên

Song song với thứ tự 64 quẻ là hai cách xếp tám quẻ đơn quanh vòng tròn, thứ hay thấy trên la bàn và trên các vật trang trí.

Vòng Tiên thiên đặt các quẻ đối nhau thành từng cặp hai đầu đường kính: Càn đối Khôn, Ly đối Khảm, Đoài đối Cấn, Chấn đối Tốn. Mỗi cặp là hai quẻ đảo hết âm dương. Cơ sở văn bản thường được dẫn là đoạn trong thiên Thuyết Quái nói trời đất định vị, núi và đầm thông khí, sấm và gió quấn nhau, nước và lửa không bắn nhau. Vòng này nói về thế cân bằng.

Vòng Hậu thiên xếp theo chu trình mùa và phương hướng: Chấn ở Đông ứng với mùa xuân, Ly ở Nam ứng với mùa hạ, Đoài ở Tây ứng với mùa thu, Khảm ở Bắc ứng với mùa đông. Vòng này cũng có gốc trong Thuyết Quái, ở đoạn kể "đế" đi ra từ Chấn rồi lần lượt qua các quẻ. Vòng này nói về sự vận hành, và là vòng mà phong thủy, la bàn, Kỳ Môn dùng nhiều nhất.

Lưu ý về tên gọi: gán vòng thứ nhất cho Phục Hy và vòng thứ hai cho Văn Vương là quy ước của học phái Tống, không phải ghi chép lịch sử về hai nhân vật này.

Bản lụa Mã Vương Đôi: một thứ tự khác hẳn

Bằng chứng mạnh nhất cho thấy thứ tự Văn Vương không phải thứ tự duy nhất từng tồn tại đến từ khảo cổ. Bản Chu Dịch chép trên lụa tìm thấy trong mộ Hán ở Mã Vương Đôi (Hồ Nam) sắp 64 quẻ theo một nguyên tắc khác: gom các quẻ thành tám nhóm theo quẻ đơn ở trên, rồi trong mỗi nhóm thay lần lượt quẻ đơn ở dưới. Đây là một lối sắp xếp có hệ thống, giống bảng tra hơn là câu chuyện.

Ý nghĩa của phát hiện này: thứ tự 64 quẻ là một lựa chọn biên soạn, và ở thời Hán đã có ít nhất hai truyền thống song song. Nó cũng nhắc người đọc rằng những lời giảng kiểu "Càn phải đứng đầu vì trời là gốc" là cách hiểu đẹp, không phải điều tất yếu. Bài Kinh Dịch hình thành thế nào có nói thêm về các phát hiện khảo cổ khác.

Ba thứ tự đặt cạnh nhau

Cách tự học thứ tự 64 quẻ trong bảy bước

1. Học tám quẻ đơn và hình vạch cho thật thuộc, đến mức nhìn ba vạch nói được tên ngay.
2. Học 32 cặp, không học 64 quẻ. Viết từng cặp trên một dòng: Càn – Khôn, Truân – Mông, Nhu – Tụng, Sư – Tỷ…
3. Vẽ quẻ đầu của mỗi cặp, rồi tự lật ngược để ra quẻ thứ hai. Lần nào lật không ra quẻ mới thì đó là một trong tám quẻ đối xứng.
4. Đánh dấu tám quẻ đối xứng và nhớ chúng nằm ở đâu: sáu quẻ trong Thượng kinh, hai quẻ gần cuối Hạ kinh.
5. Đọc Tự Quái theo từng đoạn mười quẻ, coi như một câu chuyện để nhớ thứ tự giữa các cặp.
6. Vẽ bảng 8 × 8 với quẻ trên theo hàng, quẻ dưới theo cột, điền số thứ tự Văn Vương vào từng ô. Bảng này là công cụ tra nhanh tốt nhất.
7. So với vòng Tiên thiên: chọn một quẻ, tìm vị trí của nó trong cả ba thứ tự. Bài tập này giúp thấy rõ mỗi sơ đồ phục vụ một mục đích khác nhau.

Một ví dụ: đọc cặp Thái và Bĩ trong bối cảnh thứ tự

Thái là quẻ 11, Khôn ở trên, Càn ở dưới. Bĩ là quẻ 12, Càn ở trên, Khôn ở dưới. Lộn ngược Thái thì ra Bĩ, và trong trường hợp này đảo âm dương cũng ra Bĩ; đây là một trong số ít cặp mà cả hai phép trùng nhau.

Đọc riêng, Thái là thông suốt vì khí trời đi xuống, khí đất đi lên, hai bên giao nhau; Bĩ là bế tắc vì trời cứ ở trên, đất cứ ở dưới, không gặp nhau. Đọc trong thứ tự thì thấy thêm: Thái đứng ngay trước Bĩ, nghĩa là cái thịnh nằm sát cái suy. Hào thượng của Thái nói đến cảnh tường thành đổ xuống hào, báo trước quẻ kế tiếp. Còn ở xa hơn, sau Bĩ là Đồng Nhân, quẻ nói về việc người cùng chí hướng tụ lại; Tự Quái giải thích rằng vật không thể bế tắc mãi.

Người đọc theo cặp như vậy sẽ ít rơi vào lối hiểu "gieo được Thái là tốt, gặp Bĩ là xấu". Hai quẻ là hai mặt của một quá trình, và lời hào của cả hai đều nhắc việc giữ mình khi đang ở bên tốt, giữ chí khi đang ở bên xấu. Bài hào động, quẻ biến, quẻ hỗ giải thích thêm các phép chuyển quẻ dùng ở đây.

Những hiểu lầm hay gặp về thứ tự quẻ

• "Thứ tự quẻ là thứ tự tốt xấu." Không có quẻ số nhỏ tốt hơn quẻ số lớn. Ký Tế đứng gần cuối là quẻ "đã xong", còn Vị Tế đứng cuối cùng lại là "chưa xong"; sách cố ý kết thúc bằng một trạng thái còn dang dở.
• "Tiên thiên cao hơn Hậu thiên." Hai vòng phục vụ hai mục đích: một vòng nói cân bằng, một vòng nói vận hành. Gọi "tiên" và "hậu" là thứ tự logic trong học thuyết, không phải thứ bậc giá trị.
• "Người xưa đã phát minh nhị phân." Đã nói ở trên: cấu trúc nhị phân có trong sơ đồ, nhưng không có bằng chứng người xưa dùng nó làm phép tính.
• "Tự Quái là bản thiết kế gốc." Tự Quái là lời giảng muộn, có giá trị văn hoá, không phải tài liệu kỹ thuật.
• "Bản nào cũng như nhau." Một số sách phổ thông in nhầm thứ tự hoặc nhầm tên quẻ do chép lại nhiều lần. Khi thấy hai bản khác nhau, nên đối chiếu với một bản Chu Dịch có chú giải nghiêm túc.

Khi nào nên hỏi người có chuyên môn

Nếu mục đích là nghiên cứu văn bản, chẳng hạn so các bản Chu Dịch cổ, đọc bản lụa hay thẻ tre, thì nên tìm đến sách của các nhà Hán học và văn bản học, hoặc khoa Hán Nôm, khoa Triết ở các trường đại học. Những người này đọc được nguyên văn và biết bản nào đáng tin. Nếu mục đích là dùng Dịch để quyết việc lớn như tiền bạc, sức khoẻ, kiện tụng, thì Dịch chỉ nên là gợi ý để tự suy xét; quyết định cần dựa vào chuyên gia tài chính, bác sĩ, luật sư.

Với người muốn có một bộ Chu Dịch chú giải để tự học, hoặc một bàn la bàn có vòng bát quái để đối chiếu hai vòng Tiên thiên, Hậu thiên, có thể xem mục sách lý học, phong thủy của Vật Phẩm Phong Thủy; nên chọn bản in rõ nguyên văn Hán và có ghi người dịch.

Câu hỏi thường gặp