Thiệu Ung: Hoàng Cực Kinh Thế, nguyên hội vận thế và truyền thuyết Mai Hoa Dịch Số
Trả lời ngắn: Thiệu Ung, tự Nghiêu Phu, thụy Khang Tiết, là triết gia thời Bắc Tống, sống chủ yếu ở Lạc Dương, nổi tiếng với tượng số học Dịch. Tác phẩm chính của ông là Hoàng Cực Kinh Thế, trong đó ông dựng hệ thời gian nguyên, hội, vận, thế để mô tả lịch sử vũ trụ theo chu kỳ. Phép bói Mai Hoa Dịch Số thường được gán cho ông, nhưng nhiều nhà nghiên cứu cho rằng văn bản này xuất hiện muộn hơn nhiều; chỉ nên coi là tương truyền.
Bài này giới thiệu Thiệu Ung như một nhà tư tưởng, tách ông khỏi hình ảnh "thầy bói thần" mà truyền thuyết dân gian tạo ra.
Cuộc đời một ẩn sĩ ở Lạc Dương
Thiệu Ung sống vào thế kỷ thứ mười một, cùng thời với nhiều danh nho như Tư Mã Quang, Trình Hạo, Trình Di. Ông nhiều lần được tiến cử ra làm quan nhưng đều từ chối, chọn sống thanh bần ở Lạc Dương. Ngôi nhà nhỏ của ông được gọi là An Lạc oa, tức tổ an vui, và ông tự xưng An Lạc tiên sinh.
Dù không làm quan, ông được giới sĩ phu đương thời kính trọng. Tư Mã Quang và nhiều người góp tiền mua vườn cho ông. Lối sống ung dung, vui với ít, coi trọng học vấn hơn danh lợi của ông trở thành hình mẫu cho nhiều thế hệ ẩn sĩ về sau.
Dòng truyền tiên thiên học
Theo các ghi chép đời Tống, Thiệu Ung học tượng số Dịch từ Lý Chi Tài, và dòng truyền này được kể là bắt nguồn từ Trần Đoàn, qua Chủng Phóng, Mục Tu. Chuỗi truyền thừa này do người đời sau ghi lại, chi tiết có thể không hoàn toàn chính xác, nhưng nó cho thấy tiên thiên học có gốc từ giới đạo sĩ trước khi đi vào Nho học.
Thiệu Ung phát triển những đồ hình như thứ tự tiên thiên bát quái: Càn một, Đoài hai, Ly ba, Chấn bốn, Tốn năm, Khảm sáu, Cấn bảy, Khôn tám, và đồ sáu mươi tư quẻ xếp theo thứ tự tiên thiên. Đồ hình này về sau có một số phận bất ngờ khi tới tay nhà toán học Leibniz ở châu Âu.
Hoàng Cực Kinh Thế
Hoàng Cực Kinh Thế là bộ sách lớn, kết hợp số học, Dịch học và lịch sử. Thiệu Ung dùng số để mô tả quá trình vận động của trời đất, của muôn vật và của lịch sử loài người. Sách có phần biên niên sắp xếp các sự kiện lịch sử vào khung chu kỳ của ông, và phần bàn về quan hệ giữa số, tượng và lý.
Tên sách có thể hiểu là "dùng đạo lớn của bậc hoàng cực để kinh lý thế gian". Đây không phải sách bói, mà là một nỗ lực xây dựng triết học lịch sử bằng ngôn ngữ số.
Nguyên, hội, vận, thế
| Đơn vị | Gồm | Tương đương |
|---|---|---|
| Thế | 30 năm | 30 năm |
| Vận | 12 thế | 360 năm |
| Hội | 30 vận | 10.800 năm |
| Nguyên | 12 hội | 129.600 năm |
Cấu trúc xen kẽ ba mươi và mười hai mô phỏng tương quan giữa ngày, tháng, năm: ba mươi ngày một tháng, mười hai tháng một năm. Thiệu Ung cho rằng một nguyên là trọn một chu kỳ trời đất, trong đó các hội nối tiếp như mười hai tháng, có lúc trời đất mở ra, có lúc khép lại.
Đọc hệ nguyên hội vận thế thế nào
Con số một trăm hai mươi chín nghìn sáu trăm năm không đến từ quan sát địa chất hay thiên văn, mà từ suy diễn số học theo mô hình ngày tháng năm. Vì thế không nên so nó với tuổi Trái Đất hay vũ trụ mà khoa học đo được. Giá trị của hệ này nằm ở tư duy: lịch sử được nhìn như những nhịp lớn có quy luật, và con người đặt mình trong thời gian dài vô tận.
Hệ thống cũng ảnh hưởng tới nhiều tác phẩm đời sau, kể cả văn học. Câu mở đầu nổi tiếng của Tây du ký có nhắc tới cách tính một nguyên là một trăm hai mươi chín nghìn sáu trăm năm, cho thấy ý tưởng của Thiệu Ung đã thấm vào văn hóa phổ thông.
Truyền thuyết Mai Hoa Dịch Số
Mai Hoa Dịch Số là phép lập quẻ từ những gì bắt gặp, như số nét chữ, thời gian, âm thanh, rồi luận việc. Truyền thuyết kể Thiệu Ung ngắm hoa mai, thấy hai con chim sẻ tranh cành rơi xuống, liền lập quẻ đoán có cô gái bẻ hoa ngã bị thương. Câu chuyện hấp dẫn nên lưu truyền rộng.
Tuy vậy, văn bản Mai Hoa Dịch Số được nhiều nhà nghiên cứu cho là xuất hiện muộn, có lẽ đời Minh, và được gán tên Thiệu Ung để tăng uy tín. Trong những tác phẩm đáng tin của ông, không thấy phép bói này. Nói Thiệu Ung là cha đẻ Mai Hoa Dịch Số vì thế chỉ đúng ở mức tương truyền.
Thơ và nhân cách
Thiệu Ung còn để lại tập thơ Y Xuyên kích nhưỡng tập, phần nhiều là thơ triết lý, giọng ung dung, vui với cảnh đạm bạc. Đọc thơ ông giúp hiểu con người ông hơn mọi truyền thuyết: một học giả yêu số học, yêu tự nhiên, biết đủ và an nhiên. Đó có lẽ là di sản đáng học nhất.
Muốn tìm sách về Thiệu Ung và tượng số học, có thể dùng ô tìm sách Thiệu Khang Tiết, rồi đọc kỹ phần giới thiệu để phân biệt sách khảo cứu với sách bói gán tên ông.