Trần Đoàn Hi Di tiên sinh: đạo sĩ Hoa Sơn và những bộ môn được gán cho ông
Trả lời ngắn: Trần Đoàn là đạo sĩ sống vào cuối thời Ngũ Đại và đầu nhà Tống, ẩn cư lâu năm ở Hoa Sơn, được Tống Thái Tông ban hiệu Hi Di tiên sinh. Sử nhà Tống có truyện về ông. Ông được coi là người khởi đầu dòng truyền tiên thiên đồ dẫn tới Thiệu Ung, và được gán là tổ của tử vi đẩu số cùng một số sách tướng. Riêng tử vi đẩu số, các văn bản hiện có xuất hiện muộn hơn nhiều, nên việc gán cho Trần Đoàn chỉ nên hiểu là tương truyền.
Bài này đi từ nhân vật lịch sử tới các lớp truyền thuyết, để người học tử vi hay tướng số hiểu rõ "tổ sư" của môn mình đứng ở đâu giữa sử và huyền thoại.
Đạo sĩ thời loạn
Trần Đoàn sống qua thời Ngũ Đại Thập Quốc, giai đoạn các triều đại thay nhau trong thời gian ngắn, chiến tranh liên miên. Tương truyền ông từng đi thi không đỗ, rồi bỏ đường khoa cử để tu đạo. Ông ẩn cư ở núi Võ Đang, sau chuyển tới Hoa Sơn, một trong Ngũ Nhạc, và sống ở đó nhiều năm.
Trong thời loạn, việc từ bỏ danh lợi để ẩn cư không hiếm. Điều làm Trần Đoàn khác biệt là ông được nhiều vua mời gặp, và vẫn giữ được thế độc lập của một ẩn sĩ.
Gặp vua mà không ra làm quan
Theo Tống sử, Tống Thái Tông từng mời Trần Đoàn tới kinh, đối đãi trọng hậu và ban hiệu Hi Di tiên sinh. Ông không nhận chức quan, sau đó trở về núi. Hiệu "Hi Di" lấy từ Đạo đức kinh, chỉ cái đạo không nhìn thấy, không nghe thấy, rất hợp với một người tu theo Lão Tử.
Giai thoại phổ biến kể rằng nghe tin Triệu Khuông Dận lên ngôi lập nhà Tống, Trần Đoàn đang cưỡi lừa cười lớn đến ngã, nói thiên hạ từ nay định rồi. Câu chuyện thể hiện khát vọng thái bình của người thời loạn, nhưng chỉ là giai thoại.
Chuyện ngủ trăm ngày
Trần Đoàn nổi tiếng với chuyện ngủ rất lâu, có khi trăm ngày không dậy. Dân gian gọi ông là "thụy tiên", tức tiên ngủ. Trong truyền thống Đạo giáo, giấc ngủ dài này được hiểu là một phép tu luyện nội đan, khi người tu nhập định sâu.
Người đọc hôm nay nên đọc chuyện này như biểu tượng của tĩnh tu, không như ghi chép y học. Tĩnh lặng, ngủ đủ, sống thanh đạm là lời khuyên tốt; còn việc nhịn ăn ngủ nhiều ngày thì nguy hiểm với sức khỏe thật.
Tiên thiên đồ và dòng Tống Nho
Các học giả đời Tống chép lại một dòng truyền đồ thư: Trần Đoàn truyền tiên thiên đồ cho Chủng Phóng, Chủng Phóng truyền Mục Tu, Mục Tu truyền Lý Chi Tài, Lý Chi Tài truyền Thiệu Ung. Có ghi chép khác nói Thái cực đồ của Chu Đôn Di cũng có nguồn từ dòng Trần Đoàn. Những chuỗi truyền này được ghi lại muộn và có tranh luận, nhưng đều thừa nhận vai trò của Trần Đoàn như một mắt xích nối Đạo giáo với Nho học đời Tống.
Nếu chấp nhận dòng truyền này, Trần Đoàn có ảnh hưởng gián tiếp rất lớn tới triết học Tống Nho, nền tảng tư tưởng của khoa cử nhiều nước Đông Á, trong đó có Việt Nam.
Tử vi đẩu số: tương truyền hay sử thật
Người học tử vi thường tôn Trần Đoàn là tổ sư. Tuy vậy, các văn bản tử vi đẩu số hiện còn, như bộ Tử vi đẩu số toàn thư, xuất hiện vào đời Minh, cách thời Trần Đoàn nhiều thế kỷ. Trong các ghi chép đời Tống về ông, không thấy nói tới một hệ thống lá số mười bốn chính tinh, mười hai cung như ta biết.
Vì thế, cách nói thận trọng là: tử vi đẩu số tương truyền do Trần Đoàn sáng lập, nhưng hệ thống hiện nay hình thành và hoàn thiện muộn hơn. Việc gán tên ông là truyền thống quen thuộc để tăng uy tín cho môn học.
Sách tướng và các tác phẩm khác
Trần Đoàn còn được gắn với nhân tướng học, qua truyền thuyết ông học từ Ma Y đạo giả và các sách mang tên Ma Y tướng pháp. Những văn bản tướng thuật này cũng có niên đại khó xác định. Ngoài ra, ông được cho là để lại thơ và một số trước tác về tu luyện, phần lớn đã thất lạc hoặc khó xác thực.
Bài học chung: trong lý học, tên tuổi lớn hay bị gán cho những tác phẩm mình không viết. Người đọc nên hỏi văn bản xuất hiện khi nào, ai chép, trước khi tin vào tên tác giả.
Trần Đoàn trong văn hóa Việt
Ở Việt Nam, tên Trần Đoàn quen thuộc chủ yếu qua giới học tử vi và tướng số. Nhiều cuốn sách tử vi tiếng Việt mở đầu bằng lời tôn vinh Hi Di tiên sinh như tổ sư, và một số nhà luận số giữ thói quen thắp hương tưởng nhớ ông trước khi giảng dạy. Đó là nét đẹp của tinh thần tôn sư, nhớ nguồn.
Tuy vậy, tôn kính một nhân vật không bắt buộc phải tin mọi điều gán cho ông. Có thể vừa trân trọng Trần Đoàn như biểu tượng của truyền thống, vừa nói rõ với học trò rằng hệ thống tử vi mình đang học được nhiều thế hệ sau xây dựng và chỉnh sửa. Nói rõ như vậy không làm môn học kém đi, mà giúp nó đứng trên nền trung thực.
Di sản thật của Trần Đoàn
Gạt các lớp truyền thuyết, vẫn còn lại một hình ảnh đáng quý: người trí thức thời loạn chọn sự thanh tĩnh, giữ khoảng cách với quyền lực mà vẫn được quyền lực tôn trọng, và góp phần chuyển tri thức Đạo giáo sang học thuật Nho gia. Đó là di sản tư tưởng, không cần dựa vào phép màu.
Những ai đang học tử vi và muốn đọc thêm về lịch sử môn mình có thể tìm sách khảo cứu ở mục sách lý học, ưu tiên sách có nói rõ niên đại văn bản.