Hà Đồ, Lạc Thư và Chu Hy: hai đồ số cổ và cuộc tranh luận kéo dài nghìn năm
Trả lời ngắn: Hà Đồ và Lạc Thư là hai đồ số cổ, được truyền thống gắn với truyền thuyết long mã hiện ở sông Hoàng Hà và thần quy hiện ở sông Lạc. Lạc Thư là ma phương ba nhân ba, các hàng ngang dọc chéo đều cộng được mười lăm; Hà Đồ xếp các số từ một đến mười theo cặp sinh thành ở bốn phương và trung tâm. Chu Hy đời Nam Tống đặt hai đồ lên đầu sách Chu Dịch bản nghĩa, khiến chúng thành kiến thức chuẩn trong học Dịch. Học giả đời Thanh như Hồ Vị lại chứng minh các đồ này có nguồn gốc muộn từ đạo sĩ đời Tống.
Bài này giải thích cấu trúc hai đồ, câu chuyện Chu Hy, và cuộc tranh luận đáng chú ý trong lịch sử học thuật.
Truyền thuyết về hai đồ
Truyền thuyết kể thời Phục Hy, có long mã hiện lên ở sông Hoàng Hà, trên lưng có đồ hình, Phục Hy theo đó mà vạch bát quái. Thời vua Vũ trị thủy, có rùa thần nổi lên ở sông Lạc, trên lưng có văn, vua Vũ theo đó lập ra Hồng Phạm cửu trù. Thiên Hệ từ có câu đại ý sông Hà hiện đồ, sông Lạc hiện thư, thánh nhân theo đó.
Tuy nhiên, các văn bản thời Tiên Tần chỉ nhắc tên Hà Đồ, Lạc Thư mà không mô tả hình dạng. Không ai biết chắc người xưa hình dung chúng ra sao.
Cấu trúc Lạc Thư
Lạc Thư như ta biết hôm nay là một ma phương: số năm ở giữa, chín ở trên, một ở dưới, ba bên trái, bảy bên phải, hai và bốn ở hai vai, sáu và tám ở hai chân. Có câu khẩu quyết để nhớ: đội chín đạp một, trái ba phải bảy, hai bốn làm vai, sáu tám làm chân. Mọi hàng, cột, đường chéo đều cộng ra mười lăm.
Lạc Thư là nền của cửu cung dùng trong Kỳ Môn, phong thủy huyền không, và nhiều phép thuật số khác. Ý tưởng chín ô vuông với ma phương cũng có mặt trong văn hóa nhiều nơi, cho thấy sức hấp dẫn của trật tự số học.
Cấu trúc Hà Đồ
Hà Đồ xếp mười số thành năm cặp: một và sáu ở phương Bắc, hai và bảy ở phương Nam, ba và tám ở phương Đông, bốn và chín ở phương Tây, năm và mười ở trung tâm. Mỗi cặp gồm một "số sinh" từ một đến năm và một "số thành" bằng số sinh cộng năm. Các cặp ứng với ngũ hành: Bắc Thủy, Nam Hỏa, Đông Mộc, Tây Kim, giữa Thổ.
Từ đây có câu quen thuộc "thiên nhất sinh Thủy, địa lục thành chi", tức trời một sinh Thủy, đất sáu làm thành. Số lẻ thuộc trời, số chẵn thuộc đất, tổng số trời là hai mươi lăm, số đất là ba mươi, cộng lại năm mươi lăm, khớp với ý trong Hệ từ về số trời đất.
Chu Hy và việc chuẩn hóa
Chu Hy sống thế kỷ mười hai, là người tập đại thành Tống Nho. Trong Chu Dịch bản nghĩa và Dịch học khải mông, ông đặt Hà Đồ, Lạc Thư cùng các đồ tiên thiên, hậu thiên lên đầu sách, coi đó là gốc của Dịch. Vì sách chú của Chu Hy về sau trở thành chuẩn mực cho khoa cử ở Trung Hoa, Triều Tiên và Việt Nam, những đồ hình này đi vào hiểu biết phổ thông như một chân lý.
Chu Hy cũng có tranh luận về việc đồ nào là Hà Đồ, đồ nào là Lạc Thư. Trước đó có học giả gán ngược lại. Ông chọn cách gán hiện nay, và cách ấy được giữ đến hôm nay.
Cuộc phản biện đời Thanh
Sang đời Thanh, phong trào khảo chứng học chú trọng xét nguồn gốc văn bản. Hoàng Tông Hy, Hoàng Tông Viêm và đặc biệt Hồ Vị với sách Dịch đồ minh biện đã truy nguồn các đồ hình, chỉ ra rằng chúng xuất hiện từ giới đạo sĩ đời Tống, theo dòng Trần Đoàn, không phải đồ cổ thời Phục Hy hay vua Vũ. Nhiều học giả được thuyết phục bởi lập luận này.
Cuộc phản biện ấy là một ví dụ đẹp về tinh thần học thuật trong lòng truyền thống Đông Á: kính trọng thầy xưa nhưng vẫn đặt câu hỏi về bằng chứng.
Vậy Hà Đồ, Lạc Thư có giá trị gì
Nguồn gốc muộn không làm hai đồ mất giá trị. Lạc Thư vẫn là ma phương cổ có mặt trong nhiều hệ thống, và có ý kiến cho rằng ý tưởng cửu cung đã có từ thời Hán. Hà Đồ là cách hệ thống hóa ngũ hành bằng số rất gọn. Cả hai cho thấy cách người xưa tìm trật tự trong vũ trụ bằng con số, một nỗ lực có họ hàng với tư duy toán học.
Điều cần tránh là coi chúng như mật mã thần bí do trời ban, rồi dùng để biện minh cho mọi lời đoán.
Một bài tập nhỏ cho người đọc
- Tự vẽ ô vuông ba nhân ba và điền số Lạc Thư theo khẩu quyết.
- Kiểm tra tổng các hàng, cột, đường chéo.
- Vẽ Hà Đồ, ghép từng cặp sinh thành với hành tương ứng.
- So sánh vị trí số của hai đồ, xem chỗ giống và khác.
Làm xong, bạn sẽ hiểu cấu trúc nền của nhiều môn lý học hơn đọc mười trang giảng giải. Một chiếc la bàn phong thủy thường in sẵn cửu cung và bát quái, có thể xem tham khảo ở mục la bàn và thước Lỗ Ban nếu muốn có một vật để đối chiếu khi học.