Quỷ Cốc Tử, Quách Phác, Lý Thuần Phong, Viên Thiên Cang: bốn tên tuổi lý học, đâu là sử, đâu là truyền thuyết
Trả lời ngắn: Quỷ Cốc Tử, Quách Phác, Lý Thuần Phong và Viên Thiên Cang đều là tên tuổi lớn trong lý học dân gian, nhưng mức độ "có thật" của từng người rất khác nhau. Lý Thuần Phong là nhà thiên văn, lịch pháp có tiểu sử rõ trong chính sử đời Đường; Quách Phác là học giả đời Tấn có truyện trong Tấn thư; Viên Thiên Cang có truyện ngắn trong Cựu Đường thư; còn Quỷ Cốc Tử chỉ hiện ra qua vài dòng gián tiếp trong Sử ký. Nhiều sách và phép đoán mang tên họ là do người đời sau gán vào. Bài này đi qua từng người và đưa ra một quy trình để tự phân biệt sử với truyền thuyết.
Những nhân vật đã có bài riêng trên trang như Chu Văn Vương, Thiệu Ung, Trần Đoàn không nhắc lại ở đây. Bài Trần Đoàn Hi Di tiên sinh là ví dụ cùng kiểu, nên đọc kèm.
Vì sao lý học đầy những cái tên được "gán"
Trong truyền thống chữ Hán có một thói quen gọi là thác cổ: viết một cuốn sách rồi đề tên một bậc thầy xưa để sách có uy tín. Người làm vậy không hẳn vì gian dối theo nghĩa hôm nay; nhiều khi họ coi mình chỉ chép lại cái học của dòng phái mà bậc thầy ấy là tổ. Thêm vào đó là nhu cầu thương mại của nghề in sách và nghề xem bói: một phép đoán mang tên "Quỷ Cốc" hay "Viên Thiên Cang" dễ bán hơn phép đoán không tên.
Hệ quả là cùng một cái tên có thể gắn với vài chục cuốn sách viết cách nhau hàng trăm năm. Người đọc cần tách hai câu hỏi: người ấy có thật không, và cuốn sách này có thật do người ấy viết không. Hai câu hỏi thường có hai câu trả lời khác nhau.
Quỷ Cốc Tử: một bóng người sau hai nhà du thuyết
Sử ký của Tư Mã Thiên, trong truyện Tô Tần và Trương Nghi, chép rằng hai nhà du thuyết nổi tiếng thời Chiến Quốc từng theo học "Quỷ Cốc tiên sinh". Ngoài vài dòng đó, chính sử gần như không cho thêm gì: không tên thật, không quê quán, không năm sinh năm mất. "Quỷ Cốc" nghĩa là hang quỷ, có lẽ là tên nơi ở.
Có một cuốn sách mang tên Quỷ Cốc Tử, nội dung bàn về thuật du thuyết, cách mở đóng câu chuyện, cách đọc ý người đối diện, thường được nhắc với chương Bãi hạp. Giới nghiên cứu còn tranh luận sách thành văn lúc nào. Về sau tiểu thuyết lịch sử biến ông thành thầy của cả Tôn Tẫn và Bàng Quyên, thành bậc tiên thông thiên văn, binh pháp, bói toán. Dân gian lại gán cho ông nhiều phép đoán số. Phần lớn những gán ghép này không có chứng cứ đương thời.
Quách Phác: học giả thật, sách phong thủy nghi vấn
Quách Phác đời Đông Tấn có truyện riêng trong Tấn thư. Ông là học giả uyên bác, chú giải Nhĩ Nhã, bộ từ điển cổ, và Sơn Hải Kinh, những bản chú còn được dùng tới nay. Tấn thư cũng chép ông giỏi bốc phệ, có nhiều giai thoại đoán việc, và chết vì can ngăn Vương Đôn khởi binh.
Tên Quách Phác gắn chặt với phong thủy vì cuốn Táng thư, còn gọi Táng kinh, trong đó có câu được trích nhiều nhất của nghề địa lý: khí gặp gió thì tan, gặp nước thì dừng, người xưa tụ khí cho không tan, dẫn cho có chỗ dừng, nên gọi là phong thủy. Nhưng từ lâu đã có học giả nghi Táng thư được soạn muộn hơn đời Tấn rồi đề tên Quách Phác. Như vậy: Quách Phác có thật, uyên bác thật, giỏi bói theo sử chép; còn việc ông là tác giả Táng thư thì nên ghi "tương truyền".
Lý Thuần Phong: nhà thiên văn bị truyền thuyết che khuất
Trong bốn người, Lý Thuần Phong đời Đường là người có hồ sơ khoa học dày nhất. Ông làm quan coi thiên văn, cải tiến dụng cụ hồn thiên nghi, soạn Lân Đức lịch được triều đình dùng, tham gia soạn phần thiên văn, lịch pháp trong Tấn thư và Tuỳ thư, chú giải nhiều sách toán cổ. Ông còn để lại Ất Tỵ chiêm, một bộ sách chiêm tinh tượng, ghi chép nhiều quan sát về gió, mây, sao.
Thế nhưng trong trí nhớ dân gian, Lý Thuần Phong chủ yếu được biết qua Thôi bối đồ, tập tranh kèm lời sấm tương truyền do ông và Viên Thiên Cang làm, đoán vận nước nhiều đời. Đây là ví dụ điển hình của việc truyền thuyết che lấp con người thật: một nhà toán học, lịch pháp đáng kể bị nhớ tới như một ông thầy sấm.
Viên Thiên Cang: thầy tướng trong chính sử
Viên Thiên Cang sống cuối Tuỳ đầu Đường, có truyện trong phần Phương kỹ của Cựu Đường thư, với danh tiếng xem tướng. Giai thoại nổi tiếng nhất: ông được mời xem tướng cho con nhà họ Võ, trong đó có một đứa trẻ mặc đồ con trai, ông nói nếu là con gái thì sẽ làm chủ thiên hạ, đứa trẻ ấy về sau là Võ Tắc Thiên. Chuyện được chép trong sử, nhưng cũng nên nhớ sử được soạn sau khi Võ Tắc Thiên đã lên ngôi.
Ngày nay tên ông gắn nhiều nhất với phép "cân xương đoán số", cộng trọng lượng quy ước của năm, tháng, ngày, giờ sinh rồi tra bài thơ tương ứng. Giới nghiên cứu thường xem đây là sản phẩm dân gian muộn được gán tên Viên Thiên Cang. Những ai muốn đặt ông vào lịch sử nhân tướng học có thể đọc thêm bài nhân tướng học qua sách cổ.
Bảng tách sử và truyền thuyết
| Nhân vật | Có trong chính sử | Việc làm được ghi chép | Sách, phép được gán, nên ghi "tương truyền" |
|---|---|---|---|
| Quỷ Cốc Tử | Vài dòng gián tiếp trong Sử ký | Thầy của Tô Tần, Trương Nghi | Thầy của Tôn Tẫn, Bàng Quyên; các phép đoán số mang tên Quỷ Cốc |
| Quách Phác | Có truyện trong Tấn thư | Chú Nhĩ Nhã, Sơn Hải Kinh; nổi tiếng bốc phệ | Tác giả Táng thư |
| Lý Thuần Phong | Có truyện trong sử Đường | Lân Đức lịch, hồn thiên nghi, chí thiên văn, chú sách toán, Ất Tỵ chiêm | Đồng tác giả Thôi bối đồ |
| Viên Thiên Cang | Có truyện trong Cựu Đường thư | Xem tướng, giai thoại Võ Tắc Thiên | Phép cân xương đoán số; đồng tác giả Thôi bối đồ |
Thôi bối đồ và cái bẫy "sấm đúng"
Thôi bối đồ là trường hợp đáng học nhất. Có nhiều bản lưu hành, số tranh và thứ tự không giống nhau. Bản nào cũng có những bức "đoán đúng" các sự kiện đã xảy ra, và những bức mơ hồ về tương lai. Đây là dấu hiệu quen thuộc của văn sấm: văn bản được chỉnh sửa sau khi sự việc diễn ra, khiến lời đoán khớp với quá khứ một cách kỳ lạ. Giới sử học gọi hiện tượng này là lời tiên tri viết sau sự kiện.
Đọc sấm như một hiện tượng văn hoá thì rất thú vị: nó cho thấy mỗi thời đại lo sợ điều gì, mong chờ điều gì. Đọc sấm như dự báo thì rơi vào bẫy. Bài về sấm Trạng Trình trên trang này cũng gặp đúng vấn đề đó ở Việt Nam.
Năm bước tự kiểm một lời gán tác giả
- Tìm người trong chính sử. Tra xem nhân vật có truyện trong các bộ sử chính thức không, truyện nói gì về sở trường của họ.
- Tìm sách trong thư mục cổ. Các phần Nghệ văn chí, Kinh tịch chí trong sử Hán, Tuỳ, Đường liệt kê sách lưu hành thời đó. Sách không xuất hiện ở thư mục gần thời tác giả là một dấu hiệu nên nghi.
- Soi lỗi thời đại. Sách nhắc tới chức quan, địa danh, khái niệm hay phép tính ra đời sau thời tác giả thì gần như chắc là soạn muộn.
- Hỏi ai được lợi. Một phép đoán gắn tên danh nhân ngay trên bìa sách bán chạy hay trên quảng cáo dịch vụ thì càng phải kiểm kỹ.
- Đọc nghiên cứu hiện đại. Lời tựa của bản dịch có uy tín, sách khảo cứu, bài nghiên cứu thường đã tổng hợp các tranh luận về tác giả.
Áp dụng thử: "Táng thư của Quách Phác"
Bước một: Quách Phác có truyện trong Tấn thư, được ghi là giỏi bốc phệ. Bước hai: cần kiểm thư mục đời Tuỳ, Đường có ghi Táng thư dưới tên ông không; các khảo cứu cho thấy văn bản lưu truyền có nhiều dị bản và đã bị sửa, thêm qua các đời. Bước ba: một số thuật ngữ trong các bản hiện hành gợi lối nói của phong thủy đời sau. Bước bốn: tên Quách Phác làm sách có uy tín trong nghề địa lý. Bước năm: nhiều nhà nghiên cứu kết luận nên coi là sách tương truyền.
Kết quả không làm giảm giá trị của câu "gặp gió thì tan, gặp nước thì dừng" như một tư tưởng. Nó chỉ đặt lại đúng chỗ: đây là tư tưởng của truyền thống phong thủy, được kết tinh dưới tên Quách Phác, chứ chưa chắc là lời chính ông viết.
Sai lầm thường gặp khi đọc về các nhân vật này
- Lấy tiểu thuyết lịch sử, phim truyền hình làm nguồn tiểu sử.
- Cho rằng sách cổ hơn thì đúng hơn, mà quên hỏi sách thật sự cổ tới đâu.
- Bỏ qua thành tựu khoa học của Lý Thuần Phong chỉ vì thấy ông dính với sấm.
- Tin rằng phép cân xương hay bộ sấm "nghìn năm không sai" vì người bán nói vậy.
- Ngược lại, cho mọi thứ dính tới các nhân vật này là bịa, rồi bỏ qua những ghi chép có thật trong sử.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Khi cần trích dẫn một nhân vật hay một cuốn sách cổ cho bài viết, luận văn, sách in, nên hỏi người có chuyên môn sử học hoặc Hán Nôm, và dẫn từ bản dịch có ghi nguồn. Khi gặp dịch vụ xem bói quảng cáo "chân truyền Quỷ Cốc", "bí kíp Viên Thiên Cang", thì cái tên cổ không làm dịch vụ đáng tin hơn; hãy dùng các tiêu chí đã nêu trong bài tủ sách lý học cơ bản để chọn bản đọc, và tự quyết những việc lớn của mình dựa trên thông tin kiểm chứng được.
Nếu muốn có một kệ sách lý học để tự đối chiếu các nhân vật này, có thể xem các đầu sách tại Vật Phẩm Phong Thủy, và chọn những bản dịch ghi rõ dịch giả, văn bản gốc và có phần khảo cứu ở đầu sách.