Hào động, quẻ biến, quẻ hỗ, quẻ thác, quẻ tổng: năm cách một quẻ Dịch chuyển thành quẻ khác

Trả lời ngắn: hào động là hào già (dương già số 9, âm già số 6) sắp chuyển sang tính ngược lại; đổi các hào động sẽ ra quẻ biến, biểu thị chiều hướng của sự việc. Ngoài ra truyền thống còn rút từ một quẻ ra ba quẻ phụ: quẻ hỗ lấy bốn hào giữa, quẻ thác đổi hết âm dương, quẻ tổng lật ngược quẻ. Ba quẻ phụ này là công cụ chú giải và luận đoán, không có trong lời Kinh.

Chủ đề này giải thích vì sao một quẻ trong sách tưởng như tĩnh lại có thể diễn tả một quá trình. Chữ "Dịch" nghĩa là đổi, và các phép biến dưới đây là cách văn bản thực hiện sự đổi đó.

Hào già và hào trẻ

Khi gieo quẻ, mỗi hào cho ra một trong bốn số: 6, 7, 8, 9.

• 7 là dương trẻ (thiếu dương): vạch liền, không động.
• 8 là âm trẻ (thiếu âm): vạch đứt, không động.
• 9 là dương già (thái dương): vạch liền, sắp chuyển thành âm.
• 6 là âm già (thái âm): vạch đứt, sắp chuyển thành dương.

Ý tưởng phía sau rất giản dị: cái gì đến tột cùng thì quay đầu. Dương đã già sẽ hoá âm, âm đã già sẽ hoá dương. Đây là phiên bản nhỏ của nguyên lý "vật cực tất phản" vẫn được nhắc trong văn hoá phương Đông.

Quẻ biến: bức tranh tiếp theo

Quẻ gieo được gọi là quẻ gốc hay bản quái. Đổi mọi hào động sang tính ngược lại ta có quẻ biến, còn gọi là chi quái. Truyền thống đọc quẻ gốc là tình thế hiện tại, quẻ biến là chiều hướng phát triển.

Ví dụ: gieo được quẻ Khiêm, hào ba là số 9. Hào ba đổi từ dương sang âm, cả sáu hào thành âm, quẻ biến là Thuần Khôn. Người theo lối này sẽ đọc lời hào cửu tam của Khiêm làm trọng tâm, rồi tham khảo Khôn như chiều hướng.

Nếu không có hào nào động thì không có quẻ biến; khi ấy chỉ đọc lời quẻ gốc.

Quy tắc khi có nhiều hào động

Gặp hai, ba hay nhiều hào động thì đọc lời nào? Sách Tả truyện ghi lại các ca bói thời Xuân Thu nhưng không nêu quy tắc thống nhất. Chu Hy thời Tống, trong sách Dịch học khải mông, đưa ra một bộ quy tắc được dùng phổ biến về sau. Tóm tắt theo diễn ý:

Đây là một hệ quy ước, không phải luật trời. Các trường phái khác có cách xử lý riêng; người đọc chỉ cần biết nguồn gốc của quy tắc mình đang dùng.

Quẻ hỗ: nhìn vào ruột quẻ

Quẻ hỗ lấy hào 2, 3, 4 làm quẻ đơn dưới và hào 3, 4, 5 làm quẻ đơn trên. Bỏ hào đầu và hào cuối, ta thấy phần lõi đan xen ở giữa.

Với Khiêm (từ dưới lên: âm, âm, dương, âm, âm, âm): hào 2, 3, 4 là âm, dương, âm, tức Khảm; hào 3, 4, 5 là dương, âm, âm, tức Chấn. Quẻ hỗ là Chấn trên Khảm dưới, tức Lôi Thủy Giải.

Phép hỗ thể đã được các nhà tượng số thời Hán dùng nhiều để giải thích vì sao một lời hào nhắc đến hình ảnh không có trong hai quẻ đơn chính. Ví dụ một quẻ không có Khảm mà lời hào nói chuyện nước, người ta tìm Khảm trong quẻ hỗ. Phái nghĩa lý như Vương Bật thì chê lối này là gượng ép.

Quẻ thác: mặt trái của tình thế

Quẻ thác (còn gọi quẻ đối, quẻ bàng thông) đổi tất cả hào: dương thành âm, âm thành dương. Khiêm đổi hết ra dương, dương, âm, dương, dương, dương, tức Càn trên Đoài dưới, quẻ Thiên Trạch Lý.

Ý nghĩa: mọi tình thế đều chứa khả năng đảo ngược của nó. Khiêm là núi hạ mình dưới đất; Lý là người đi trên đuôi hổ mà không bị cắn, một quẻ về lễ và cách bước thận trọng trước thế mạnh. Hai quẻ thác nhau soi sáng cho nhau.

Quẻ tổng: đứng ở phía đối diện

Quẻ tổng (còn gọi quẻ phản, quẻ phúc) lật ngược quẻ, hào sáu thành hào một. Khiêm lật lại thành âm, âm, âm, dương, âm, âm, tức Chấn trên Khôn dưới, quẻ Lôi Địa Dự. Dự lại chính là quẻ đứng ngay sau Khiêm trong sách.

Điều này không phải trùng hợp. Thứ tự Văn Vương xếp 64 quẻ thành 32 cặp; trong 28 cặp, quẻ sau là quẻ tổng của quẻ trước. Bốn cặp còn lại gồm các quẻ lật lên vẫn y nguyên (Càn và Khôn, Khảm và Ly, Di và Đại Quá, Trung Phu và Tiểu Quá), nên được ghép bằng quẻ thác. Đây là quy luật cấu trúc kiểm chứng được bằng cách tự vẽ ra.

Năm phép biến trong một bảng

Nên dùng các phép này thế nào

Với người đọc Dịch như sách triết, các phép biến là bài tập tư duy rất tốt: mỗi tình thế đều có lõi bên trong, có mặt trái, có góc nhìn của người đứng phía bên kia. Đặt câu hỏi "nếu lật ngược thì sao" trước một quyết định là cách dùng Dịch lành mạnh.

Với người dùng Dịch để bói, nên nhớ rằng càng nhiều phép phụ thì càng nhiều chỗ để người giải chọn chi tiết hợp ý mình. Một lời giải viện dẫn đủ cả quẻ biến, quẻ hỗ, quẻ thác, quẻ tổng chưa chắc sâu sắc hơn, mà nhiều khi chỉ là có thêm đường lui. Ai đang đứng trước việc lớn về sức khoẻ, tiền bạc, pháp lý nên coi quẻ là gợi ý để suy nghĩ, còn quyết định thì hỏi người có chuyên môn.

Người muốn tự vẽ và tra quẻ khi luyện các phép biến có thể dùng một bản Dịch có bảng 64 quẻ, tìm ở mục tìm kiếm Kinh Dịch của Vật Phẩm Phong Thủy, hoặc đơn giản là một cuốn vở ô li và cây bút chì.

Câu hỏi thường gặp