Kinh Dịch hình thành thế nào: từ vạch quẻ, Chu Dịch đến Thập Dực và các bản chú giải

Trả lời ngắn: Kinh Dịch là một văn bản tích tụ qua nhiều thế kỷ, không phải sách một người viết. Lõi cổ nhất là 64 quẻ cùng lời quẻ và lời hào, thường gọi là Chu Dịch, hình thành vào khoảng thời Tây Chu. Phần giải thích gọi là Thập Dực ra đời muộn hơn, phần lớn được học giới xếp vào thời Chiến Quốc đến đầu Hán. Truyền thống gán các tầng này cho Phục Hy, Văn Vương, Chu Công và Khổng Tử, nhưng đó là truyền thuyết hơn là lịch sử kiểm chứng được.

Bài này đi theo thứ tự thời gian: truyền thuyết nói gì, văn bản thật sự gồm những phần nào, khảo cổ bổ sung ra sao, và các thế hệ chú giải đã biến cuốn sách bói thời Chu thành một bộ kinh triết học như thế nào. Đọc xong, người đọc sẽ biết khi cầm một cuốn Kinh Dịch bản dịch tiếng Việt thì đoạn nào thuộc tầng nào.

Truyền thuyết "tứ thánh" và cách nên hiểu

Lối kể truyền thống chia công làm sách cho bốn bậc thánh. Phục Hy ngửa xem trời, cúi xem đất mà vạch ra tám quẻ đơn. Chu Văn Vương khi bị giam ở Dũ Lý chồng tám quẻ thành sáu mươi tư quẻ và viết lời quẻ. Chu Công, con Văn Vương, viết lời cho từng hào. Khổng Tử về già đọc Dịch đến mức "dây da buộc thẻ tre đứt ba lần" và soạn mười thiên truyện gọi là Thập Dực.

Lối kể này có giá trị văn hoá rất lớn: nó đặt sách Dịch vào dòng chính thống của Nho gia và giải thích vì sao sách được tôn làm kinh. Nhưng về mặt sử học, học giới từ thời Tống, rõ nhất là Âu Dương Tu, đã nghi việc Khổng Tử viết toàn bộ Thập Dực. Học giới hiện đại nhìn chung coi Phục Hy là nhân vật thần thoại, còn việc gán cho Văn Vương và Chu Công là cách người đời sau tìm một tác giả xứng tầm cho văn bản.

Cách đọc hợp lý là giữ cả hai lớp: biết truyền thuyết để hiểu văn hoá, và biết khảo chứng để không lẫn truyền thuyết với lịch sử.

Ba bộ Dịch: Liên Sơn, Quy Tàng, Chu Dịch

Sách Chu Lễ chép rằng quan Thái bốc giữ ba phép Dịch: Liên Sơn, Quy Tàng và Chu Dịch. Tương truyền Liên Sơn của nhà Hạ, Quy Tàng của nhà Thương, Chu Dịch của nhà Chu. Hai bộ đầu thất truyền từ sớm, chỉ còn vài câu trích dẫn rải rác trong sách khác.

Chi tiết này quan trọng vì nó cho thấy phép bói bằng quẻ không phải phát minh riêng của nhà Chu. Cái mà ta gọi là Kinh Dịch hôm nay thực chất là bộ thứ ba, bộ duy nhất còn nguyên vẹn. Chữ "Chu" trong Chu Dịch thường được hiểu là triều Chu; có người giải thêm là "chu" theo nghĩa vòng khắp, nhưng đó là nghĩa phụ.

Phần Kinh: quẻ, lời quẻ, lời hào

Phần Kinh là lõi cổ nhất, chia làm Thượng kinh 30 quẻ (từ Càn đến Ly) và Hạ kinh 34 quẻ (từ Hàm đến Vị Tế). Mỗi quẻ gồm bốn thứ:

• Hình quẻ: sáu vạch liền hoặc đứt chồng lên nhau, đọc từ dưới lên.
• Tên quẻ: một hoặc hai chữ, như Càn, Khôn, Truân, Mông, Đồng Nhân.
• Lời quẻ: còn gọi quái từ hay thoán từ, một đoạn ngắn phán chung cho cả quẻ.
• Lời hào: sáu câu cho sáu hào; riêng Càn và Khôn có thêm câu "dụng cửu", "dụng lục".

Lời quẻ và lời hào viết rất cô đọng, nhiều câu giống lời ghi chép bói toán: đi xa có lợi không, cưới hỏi tốt hay xấu, ra quân thế nào. Nhiều nhà nghiên cứu nhận ra trong đó có dấu vết sự kiện thời Thương Chu, như câu nhắc việc Cao Tông đánh Quỷ Phương. Đây là lý do nhiều người coi phần Kinh như một tuyển tập lời bói đã được biên tập.

Phần Truyện: mười "cánh" của Thập Dực

Thập Dực nghĩa là "mười cánh", ý nói phần giải thích giúp phần Kinh bay lên. Mười thiên gồm:

Ngôn ngữ và tư tưởng của Thập Dực khác hẳn phần Kinh: nó dùng khái niệm âm dương, cương nhu, đạo trời đất, những khái niệm hầu như vắng mặt trong lời quẻ lời hào. Đây là bằng chứng mạnh nhất cho thấy hai phần cách nhau nhiều thế kỷ.

Từ sách bói thành kinh điển

Khi Tần Thủy Hoàng đốt sách, sách bói không thuộc diện bị cấm, nên Chu Dịch qua được nạn này. Sang thời Hán, Dịch được lập học quan, trở thành một trong Ngũ Kinh, và từ đó đứng đầu các kinh trong nhiều bảng xếp hạng của Nho học.

Việc ghép Thập Dực vào phần Kinh là bước ngoặt. Một cuốn sách bói nay có kèm lời bình luận đậm chất triết học, nên người đọc có thể đọc nó như sách đạo lý. Nhiều bản in hôm nay còn cắt Thoán truyện, Tượng truyện ra chèn ngay sau lời quẻ lời hào; vì vậy người mới đọc thường không phân biệt được câu nào thuộc tầng cổ, câu nào thuộc tầng chú giải.

Khảo cổ thay đổi hiểu biết thế nào

Thế kỷ trước, khảo cổ Trung Quốc tìm được những bản Dịch cổ hơn bản truyền thế:

• Bạch thư Mã Vương Đôi: bản chép trên lụa trong mộ thời Tây Hán ở Trường Sa. Thứ tự quẻ khác hẳn bản thông hành, và kèm một số thiên truyện không có trong Thập Dực.
• Thẻ tre nước Sở lưu ở Bảo tàng Thượng Hải: bản Chu Dịch thời Chiến Quốc, chỉ còn một phần, có ký hiệu màu đỏ đen chưa giải thích trọn.
• Các thẻ ghi số trên giáp cốt và đồ đồng: những chuỗi con số được nhiều học giả cho là tiền thân của vạch quẻ.

Các phát hiện này cho thấy văn bản từng tồn tại nhiều dị bản và thứ tự quẻ chưa cố định từ đầu. Thứ tự Văn Vương quen thuộc là kết quả của một quá trình chọn lọc, không phải bản duy nhất từ thuở khai sinh.

Các dòng chú giải lớn

Lịch sử Dịch học là lịch sử chú giải. Có thể chia thô thành hai phái:

1. Tượng số: mạnh thời Hán, dùng hình tượng quẻ, con số, quẻ khí gắn với tiết khí, nạp giáp. Các nhà như Mạnh Hỷ, Kinh Phòng, Ngu Phiên thuộc dòng này. Bói Dịch dân gian sau này như Lục hào nạp giáp có gốc từ đây.
2. Nghĩa lý: mở đầu rõ rệt bởi Vương Bật thời Ngụy, người chủ trương "được ý thì quên tượng". Thời Tống, Trình Di viết Dịch truyện đọc Dịch như sách đạo đức chính trị, Chu Hy viết Chu Dịch bản nghĩa và nhấn mạnh trở lại rằng Dịch vốn là sách bói.

Thiệu Ung thời Tống lại đi đường riêng với các đồ hình Tiên thiên, tạo ra cái gọi là Dịch học đồ thư. Các đồ Hà Đồ, Lạc Thư quen thuộc trong sách phong thuỷ phần lớn được phổ biến từ thời này, dù được gán cho thời thượng cổ.

Kinh Dịch ở Việt Nam

Ở Việt Nam, Dịch được học trong chương trình khoa cử Nho học và được nhiều nhà nho chú giải. Lê Quý Đôn có tác phẩm bàn về Dịch; nhiều bản dịch quốc ngữ thế kỷ trước, trong đó bản của Phan Bội Châu và của Ngô Tất Tố, vẫn được in lại. Mỗi bản phản ánh lựa chọn chú giải của dịch giả, nên đọc đối chiếu hai bản là cách tốt để thấy chỗ nào là nguyên văn, chỗ nào là lời bình.

Cách chọn và đọc một bản Kinh Dịch hôm nay

Từ lịch sử hình thành trên, có vài điều thực dụng:

• Chọn bản có in chữ Hán hoặc phiên âm bên cạnh lời dịch, để biết dịch giả đã thêm chữ ở đâu.
• Kiểm xem bản đó tách hay gộp Thoán truyện, Tượng truyện vào lời quẻ; đọc lời quẻ gốc trước, lời truyện sau.
• Đọc Hệ Từ truyện sớm, vì đó là phần cho biết người xưa nghĩ Dịch là gì.
• Coi các đồ hình Hà Đồ, Lạc Thư, Tiên thiên, Hậu thiên là lớp chú giải muộn, không phải phần của bản kinh.

Ai muốn bắt đầu bằng sách giấy có thể xem kệ sách phong thuỷ và lý học của Vật Phẩm Phong Thủy, nhưng nên lật thử phần đầu để biết dịch giả theo dòng chú giải nào trước khi mua.

Câu hỏi thường gặp