Chu Văn Vương ở ngục Dũ Lý: truyền thống nói gì về người diễn ra 64 quẻ Dịch
Trả lời ngắn: theo truyền thống, Chu Văn Vương, tức Tây Bá Cơ Xương, khi bị vua Trụ nhà Thương giam ở Dũ Lý đã diễn tám quẻ đơn thành sáu mươi tư quẻ kép và viết lời cho từng quẻ. Sử ký của Tư Mã Thiên có chép chuyện này nhưng dùng chữ "có lẽ", cho thấy chính sử gia cũng chỉ ghi lại lời truyền. Giới nghiên cứu hiện đại cho rằng Chu Dịch được hình thành dần qua nhiều thế hệ ở đầu thời Chu, và vai trò của Văn Vương là biểu tượng hơn là quyền tác giả có thể chứng minh.
Bài này kể lại câu chuyện, rồi đặt nó cạnh những gì sử liệu và khảo cổ cho biết, để người đọc vừa giữ được vẻ đẹp của truyền thống vừa hiểu đúng lịch sử của văn bản.
Văn Vương là ai
Cơ Xương là thủ lĩnh nước Chu ở phía Tây, chư hầu của nhà Thương, được gọi là Tây Bá. Sử sách mô tả ông là người nhân đức, chiêu hiền đãi sĩ, khiến nhiều chư hầu quy phục. Chính uy tín ấy khiến vua Trụ nghi kỵ và bắt giam ông. Sau khi được thả, ông tiếp tục gây dựng thế lực, và con ông là Vũ Vương về sau đánh bại nhà Thương, lập nên nhà Chu.
Danh hiệu Văn Vương là tôn hiệu đời sau truy tặng. Trong truyền thống Nho gia, ông là hình mẫu của bậc quân vương có đức, và việc gắn ông với Kinh Dịch nâng bộ sách lên tầm kinh điển của thánh nhân.
Câu chuyện ở Dũ Lý
Dũ Lý là nơi giam giữ, theo truyền thống ở vùng nay thuộc tỉnh Hà Nam. Lời truyền kể rằng trong những năm bị giam, Văn Vương suy ngẫm về tám quẻ đơn tương truyền do Phục Hy vạch ra, chồng chúng lên nhau thành sáu mươi tư quẻ kép, và viết lời đoán cho mỗi quẻ, gọi là quái từ hay thoán từ.
Câu chuyện có sức gợi lớn: một người tài đức trong cảnh tù đày không oán hận mà suy ngẫm về quy luật biến đổi của trời đất. Hình ảnh đó trở thành biểu tượng cho tinh thần "ở trong nghịch cảnh mà vẫn tu dưỡng" được nhiều thế hệ sĩ phu Đông Á ngưỡng mộ.
Sử ký nói gì
Trong phần Chu bản kỷ, Tư Mã Thiên chép rằng khi bị giam ở Dũ Lý, Tây Bá có lẽ đã tăng tám quẻ của Dịch thành sáu mươi tư quẻ. Chữ "có lẽ" rất quan trọng. Tư Mã Thiên viết sau sự kiện gần một nghìn năm, và ông cẩn thận cho người đọc biết đây là điều được truyền lại, không phải điều ông kiểm chứng.
Ở chỗ khác, trong bức thư gửi Nhậm An, Tư Mã Thiên kể Văn Vương bị giam mà diễn Chu Dịch, như một trong những ví dụ về người gặp hoạn nạn mà làm nên trước tác lớn. Ở đó câu chuyện được dùng như tấm gương tinh thần nhiều hơn là ghi chép sự kiện.
Chu Công và lời hào
Theo thuyết truyền thống, lời cho từng hào trong quẻ, gọi là hào từ, do Chu Công Đán, con của Văn Vương, soạn. Chu Công là nhân vật có thật, được Khổng Tử hết lòng tôn kính vì công chế lễ tác nhạc. Việc gán hào từ cho ông hoàn tất một chuỗi truyền thừa đẹp: Phục Hy vạch quẻ, Văn Vương viết lời quẻ, Chu Công viết lời hào, Khổng Tử viết lời truyện.
Chuỗi này thường được gọi gọn là "Dịch trải qua ba bậc thánh", tùy cách đếm. Nó phản ánh cách người xưa hiểu lịch sử văn hóa: tri thức lớn phải do thánh nhân tạo ra.
Khảo cổ và nghiên cứu hiện đại
Giới nghiên cứu hiện đại thường đặt sự hình thành phần kinh của Chu Dịch vào khoảng đầu thời Tây Chu, dựa trên ngôn ngữ, nội dung lịch sử phản ánh trong lời quẻ, và so sánh với văn tự giáp cốt, kim văn. Một số lời hào nhắc tới sự kiện, nhân vật thời Thương và đầu Chu, phù hợp với niên đại này.
Các phát hiện khảo cổ như bản Chu Dịch chép trên lụa ở Mã Vương Đôi và bản chép trên thẻ tre thời Chiến Quốc cho thấy văn bản từng có những dị bản về thứ tự quẻ và chữ viết. Điều đó ủng hộ cách nhìn rằng Chu Dịch là văn bản sống, được chỉnh sửa và truyền chép qua nhiều đời, khó quy cho một tác giả duy nhất.
Vì sao truyền thuyết vẫn đáng đọc
Dù khó chứng minh, câu chuyện Văn Vương ở Dũ Lý có giá trị riêng. Nó cho thấy người xưa đặt Kinh Dịch vào bối cảnh đạo đức: bộ sách nói về biến đổi gắn với người biết giữ mình trong biến đổi. Nó cũng gói gọn tinh thần của nhiều quẻ, như Khốn, quẻ nói về cảnh bị vây khốn mà vẫn giữ được chí.
Đọc truyền thuyết như văn hóa và đọc nghiên cứu như lịch sử, hai cách không loại trừ nhau. Người yêu Dịch học có thể giữ cả hai, miễn là không lẫn lộn chúng.
Gợi ý đọc tiếp
- Đọc quái từ của vài quẻ quen thuộc như Càn, Khôn, Khốn, Ký Tế, Vị Tế để cảm nhận văn phong cổ.
- Đọc phần Chu bản kỷ trong Sử ký bản dịch có chú thích.
- Tìm sách giới thiệu về các bản Chu Dịch khai quật để thấy văn bản thay đổi thế nào.
Một bản Kinh Dịch có nguyên văn và chú giải tốt là món nên có trên giá sách; mục sách lý học và phong thủy có thể là chỗ bắt đầu, nhớ ưu tiên bản ghi rõ người dịch và nguồn.