Tháng nhuận âm lịch tính ra sao: quy tắc vô trung khí, chu kỳ 19 năm và những tranh cãi về tháng nhuận
Trả lời ngắn: lịch âm dương hiện nay đặt tháng nhuận theo quy tắc "vô trung khí": trong khoảng giữa hai tháng có Đông chí liên tiếp, nếu có 13 tháng thì tháng đầu tiên không chứa trung khí nào được làm tháng nhuận, mang số của tháng trước nó. Kết quả trung bình là 7 tháng nhuận trong 19 năm, khớp với chu kỳ mà người Hy Lạp gọi là chu kỳ Meton.
Tháng nhuận là chỗ âm dương lịch thể hiện rõ nhất cách nó dung hoà mặt trăng và mặt trời. Hiểu nó cũng giúp trả lời câu hỏi thực tế: sinh tháng nhuận thì làm giỗ, tính tuổi, lập lá số ra sao.
Vì sao phải có tháng nhuận
Mười hai tháng trăng dài khoảng 354 ngày, ngắn hơn năm mặt trời gần 11 ngày. Không bù thì Tết sẽ trôi ngược qua các mùa: sau khoảng 16 năm, Tết rơi vào giữa mùa hè. Lịch Hồi giáo chấp nhận điều đó, nên tháng Ramadan đi khắp các mùa. Lịch ta muốn tháng Giêng luôn là đầu xuân, nên phải chèn thêm một tháng khi độ lệch đủ lớn.
Chu kỳ 19 năm: bài toán chia số
Người xưa ở nhiều nền văn minh đã nhận ra: 19 năm mặt trời gần bằng đúng 235 tháng trăng. Tính bằng số trung bình hiện đại:
- 19 × 365,2422 ≈ 6.939,60 ngày.
- 235 × 29,5306 ≈ 6.939,69 ngày.
Chênh nhau chưa đến 0,1 ngày. Mà 235 = 19 × 12 + 7, tức 19 năm cần 7 tháng nhuận. Lịch Trung Hoa cổ gọi chu kỳ này là "chương". Nhiều lịch cổ đặt nhuận cố định theo vị trí trong chương.
Nhưng lịch hiện nay không dùng khuôn 19 năm cố định. Con số 7 trong 19 là kết quả trung bình tự nhiên của quy tắc trung khí, không phải luật được áp vào. Có giai đoạn hai lần nhuận cách nhau hai năm, có giai đoạn cách ba năm.
Quy tắc vô trung khí từng bước
- Xác định tháng chứa Đông chí; đó luôn là tháng 11 âm lịch.
- Đếm số lần sóc (mùng một) từ tháng 11 năm này đến tháng 11 năm sau.
- Nếu chỉ có 12 tháng thì năm đó không nhuận.
- Nếu có 13 tháng thì tìm tháng đầu tiên sau tháng 11 không chứa trung khí. Tháng đó là tháng nhuận, đặt số trùng tháng liền trước, ví dụ "tháng 4 nhuận".
Vì sao một tháng có thể không chứa trung khí? Trung khí cách nhau trung bình khoảng 30,4 ngày, dài hơn một tháng trăng 29,5 ngày. Thỉnh thoảng một tháng trăng lọt thỏm giữa hai trung khí. Đó chính là tháng "thừa" cần làm nhuận.
Vì sao tháng nhuận hay rơi vào mùa hè
Tra lịch nhiều năm sẽ thấy nhuận tháng 4, 5, 6 phổ biến hơn hẳn nhuận tháng 11, 12, Giêng. Nguyên nhân là định khí: mùa hè trái đất ở xa mặt trời, chạy chậm, khoảng cách giữa hai trung khí dài hơn, khoảng 31 ngày hoặc hơn, nên dễ có tháng trăng lọt giữa. Mùa đông khoảng cách trung khí ngắn chừng 29,5 ngày, gần như không thể lọt.
Lịch cổ dùng bình khí thì khoảng cách trung khí đều nhau, nên tháng nhuận phân bố đều trong năm. Sự lệch về mùa hè là dấu vết của việc chuyển sang định khí từ lịch Thời Hiến thời Thanh. Đây là một chi tiết hay để thấy lịch là thành quả thiên văn, không phải truyền thống bất biến.
Tranh cãi quanh tháng nhuận
Quy tắc vô trung khí có vài trường hợp hiếm gây khó: khi có hai tháng không chứa trung khí trong cùng một khoảng 13 tháng, chỉ tháng đầu được nhuận. Ngoài ra, vì thời điểm trung khí và sóc tính theo múi giờ, một trung khí rơi sát nửa đêm có thể thuộc tháng này ở Hà Nội nhưng thuộc tháng khác ở Bắc Kinh. Đây là một trong những nguyên nhân khiến lịch Việt và lịch Trung Quốc thỉnh thoảng nhuận khác tháng.
Người dùng không cần tự tính, nhưng nên biết rằng khi hai cuốn lịch ghi tháng nhuận khác nhau, không phải một bên in sai mà có thể do lập theo hai múi giờ.
Sinh tháng nhuận thì tính thế nào
| Việc | Cách làm phổ biến |
|---|---|
| Ngày giỗ | Nhiều nhà làm giỗ vào tháng thường cùng số; năm nào có tháng nhuận trùng số thì có nhà làm ở tháng thường, có nhà làm ở tháng nhuận. Tuỳ gia đình thống nhất. |
| Sinh nhật âm lịch | Thường tổ chức ở tháng thường cùng số, vì tháng nhuận hiếm khi lặp lại. |
| Tử vi đẩu số | Các phái xử lý khác nhau: có phái tính như tháng trước, có phái chia đôi tháng nhuận, nửa đầu tính tháng trước, nửa sau tính tháng sau. |
| Bát tự | Không bị ảnh hưởng, vì tháng trong bát tự tính theo tiết khí, không theo tháng âm. |
Điểm cuối cùng thường gây bất ngờ: tháng nhuận là vấn đề của tử vi, không phải của bát tự. Đây là một ví dụ cụ thể cho việc hai môn dựa trên hai nền lịch khác nhau.
Tháng nhuận trong quan niệm dân gian
Dân gian có một số quan niệm như kiêng cưới hỏi trong năm nhuận, hoặc may áo cho người già vào năm nhuận để "thêm tuổi". Những tục này khác nhau theo vùng và không có cơ sở lịch pháp; chúng là phong tục, nên tôn trọng như phong tục, không cần lo sợ. Năm nhuận chỉ đơn giản là năm có thêm một tháng để lịch giữ đúng mùa.
Kiểm tra một cuốn lịch có đáng tin không
- Lịch có ghi giờ giao tiết khí, không chỉ ngày.
- Lịch ghi rõ lập theo múi giờ UTC+7.
- Tháng 11 âm lịch luôn chứa Đông chí; nếu không, lịch có vấn đề.
- Tháng nhuận không chứa trung khí nào; kiểm bằng bảng tiết khí in kèm.
Các cuốn lịch vạn niên và sách lịch pháp có thể tìm ở mục tìm kiếm lịch vạn niên của Vật Phẩm Phong Thủy; bốn điểm kiểm trên giúp chọn được cuốn tính đúng.