Đọc một trang lịch vạn niên: hoàng đạo, hắc đạo, thập nhị trực, nhị thập bát tú và phần nào là thiên văn
Trả lời ngắn: một trang lịch vạn niên có hai lớp. Lớp thiên văn gồm ngày dương, ngày âm, can chi ngày tháng năm, tiết khí; lớp này tính được và kiểm được. Lớp trạch nhật gồm ngày hoàng đạo hay hắc đạo, trực, sao ngày, các sao tốt xấu, việc nên làm và kiêng; lớp này là các hệ quy ước được xây trên can chi, tuỳ sách mà khác nhau. Đọc lịch tỉnh táo là biết lớp nào là sự kiện, lớp nào là quan niệm.
Bài này đi qua từng ô trên một trang lịch, giải thích nó được tính ra sao, để người dùng tự quyết định nên coi trọng ô nào đến đâu.
Lớp thứ nhất: thiên văn và lịch
- Ngày dương lịch, thứ trong tuần: quy ước quốc tế.
- Ngày âm lịch: tính từ thời điểm sóc theo múi giờ UTC+7.
- Can chi ngày: vòng 60 chạy liên tục, kiểm được bằng số ngày Julius.
- Can chi tháng, năm: suy từ quy tắc lịch pháp.
- Tiết khí: thời điểm mặt trời qua các mốc 15 độ.
Hai cuốn lịch tốt phải khớp nhau hoàn toàn ở lớp này. Nếu lệch, một bên tính sai hoặc dùng múi giờ khác. Đây là lớp đáng tin, và cũng là lớp nền của mọi phép lý học.
Ngày hoàng đạo, hắc đạo: mười hai vị thần trực ngày
Hệ hoàng đạo dùng mười hai "thần" luân phiên theo chi ngày: Thanh Long, Minh Đường, Thiên Hình, Chu Tước, Kim Quỹ, Thiên Đức (có sách gọi Bảo Quang), Bạch Hổ, Ngọc Đường, Thiên Lao, Huyền Vũ, Tư Mệnh, Câu Trần. Sáu thần được coi là tốt gọi là hoàng đạo: Thanh Long, Minh Đường, Kim Quỹ, Thiên Đức, Ngọc Đường, Tư Mệnh. Sáu thần còn lại là hắc đạo.
Điểm khởi của chu kỳ thay đổi theo tháng. Nghĩa là trong một tháng, cứ sáu ngày hoàng đạo xen sáu ngày hắc đạo theo khuôn cố định. Chữ "hoàng đạo" ở đây không liên quan đến hoàng đạo thiên văn (đường đi mặt trời); đây là hai khái niệm trùng tên.
Hệ này cũng áp cho giờ, gọi là giờ hoàng đạo, mỗi ngày có sáu giờ tốt. Cách tính như vậy khiến khoảng một nửa số ngày và một nửa số giờ đều là "hoàng đạo". Nó không khan hiếm như cách một số dịch vụ chọn ngày gợi ra.
Thập nhị trực: mười hai trạng thái của ngày
Mười hai trực theo thứ tự: Kiến, Trừ, Mãn, Bình, Định, Chấp, Phá, Nguy, Thành, Thu, Khai, Bế. Quy tắc: ngày có chi trùng với chi của tháng (tính theo tiết) là trực Kiến, các ngày sau lần lượt Trừ, Mãn... Ví dụ trong tháng Dần, ngày Dần là Kiến, ngày Mão là Trừ.
Vì có mười hai trực và mười hai chi, khi sang tháng mới, có một ngày trực lặp lại hai lần liền để khớp lại. Tên trực gợi ý việc: trực Thành, trực Khai được coi là hợp khởi sự; trực Phá hợp phá dỡ; trực Bế hợp đắp đập, lấp hố. Đây là hệ biểu tượng dựa trên nghĩa chữ.
Nhị thập bát tú: chòm sao có thật, gán ngày theo quy ước
Hai mươi tám tú là 28 chòm sao có thật dọc đường đi của mặt trăng, được người xưa dùng để định vị trên bầu trời. Đây là di sản thiên văn đáng kể. Bốn phương mỗi phương bảy tú: phương Đông Thanh Long gồm Giác, Cang, Đê, Phòng, Tâm, Vĩ, Cơ, và cứ thế.
Nhưng trong lịch chọn ngày, sao ngày không phải vị trí mặt trăng thật hôm đó. Mỗi tú được gán vào ngày theo vòng 28 ngày liên tục, khớp với tuần bảy ngày, nên tên tú đi kèm một "diệu": Giác Mộc Giao ứng thứ Năm, Phòng Nhật Thố ứng Chủ nhật, Tâm Nguyệt Hồ ứng thứ Hai. Nói cách khác, sao ngày trên lịch là một vòng đếm quy ước, không phải quan sát bầu trời.
Bảng tách lớp
| Ô trên lịch | Cách tính | Bản chất |
|---|---|---|
| Ngày âm, tiết khí | Thiên văn | Kiểm chứng được |
| Can chi ngày | Vòng 60 liên tục | Hệ đếm, nhất quán |
| Hoàng đạo, hắc đạo | 12 thần theo chi ngày và tháng | Quy ước trạch nhật |
| Thập nhị trực | Chi ngày so với chi tháng | Quy ước trạch nhật |
| Nhị thập bát tú | Vòng 28 gắn với tuần | Tên thiên văn, cách gán quy ước |
| Sao tốt, sao xấu, việc nên kiêng | Tổ hợp nhiều hệ | Khác nhau giữa các sách |
Vì sao hai cuốn lịch chọn ngày khác nhau
Ở lớp trạch nhật, các sách lấy từ nguồn khác nhau: Hiệp kỷ biện phương thư thời Thanh, Ngọc hạp thông thư, các bản lưu hành ở Việt Nam. Danh sách sao tốt sao xấu, việc kiêng, cách ưu tiên khi sao tốt và sao xấu cùng có mặt đều khác. Một ngày có thể là "tốt cho cưới hỏi" ở sách này và "kỵ" ở sách kia.
Đây không phải lỗi in mà là bản chất của hệ quy ước nhiều tầng. Người dùng nên chọn một nguồn và giữ nhất quán, thay vì so nhiều lịch rồi lo vì thấy mâu thuẫn.
Dùng lịch chọn ngày cho tỉnh táo
- Ưu tiên điều kiện thực tế trước: thời tiết, sức khoẻ, lịch làm việc của người thân, chi phí. Chọn ngày trong số các ngày khả thi.
- Coi việc chọn ngày là một phần văn hoá gia đình; nếu người lớn trong nhà thấy yên tâm thì đó là giá trị thật.
- Cảnh giác với kiểu "chỉ có một ngày duy nhất trong năm" hoặc "lỡ ngày này phải làm lễ giải". Đó là gieo nỗi lo để bán dịch vụ.
- Việc pháp lý như ký hợp đồng, sang tên nhà đất: ngày tốt không thay được việc đọc kỹ giấy tờ và hỏi luật sư.
Một trang lịch là một di sản
Dù nhìn lớp trạch nhật bằng con mắt hoài nghi, trang lịch vạn niên vẫn là một văn bản thú vị: nó ghép thiên văn chính xác, hệ đếm can chi ba nghìn năm tuổi và các tầng tín ngưỡng dân gian trên cùng một tờ giấy. Đọc được từng lớp là đọc được cách người phương Đông tổ chức thời gian.
Nhiều gia đình muốn tự tra ngày cho các dịp cúng giỗ, khai trương, có thể cân nhắc dịch vụ tư vấn của Vật Phẩm Phong Thủy như một nguồn tham khảo; nhưng nên hỏi rõ người tư vấn dựa vào sách nào, và vẫn đặt điều kiện thực tế lên trước.